فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: تنش گرما تهدیدی جدی برای امنیت غذایی و تولیدات کشاورزی است. شاخص‌های تحمل به تنش، از جمله پرکاربردترین روش‌های انتخاب ژنوتیپ‌های متحمل به تنش در بین پژوهش‌گران هستند. افزون بر این، روش تلاقی‌های دای‌آلل نیز به‌عنوان یکی از طرح‌های ژنتیکی مطلوب برای انتخاب لاین‌ها و ژنوتیپ‌های والدینی مناسب به‌منظور دستیابی به هیبریدهای برتر معرفی شده است. ارزیابی ژنوتیپ‌ها از نظر قابلیت ترکیب‌پذیری در نسل‌های اولیه از گام‌های اساسی در تولید هیبریدهای مطلوب است. هدف از این مطالعه، ارزیابی شاخص‌های تحمل به تنش و تخمین ترکیب‌پذیری عمومی (GCA; General Combining Ability) و خصوصی (SCA; Specific Combining Ability) ژنوتیپ‌ها به‌منظور تعیین لاین‌ها و هیبریدهای برتر و متحمل به تنش گرما بود.مواد و روش‌‏ها: مواد گیاهی این آزمایش، شش لاین و 15 هیبرید حاصل از تلاقی‌های دای‌آلل یک‌طرفه آن‌ها (در مجموع 21 تیمار) بود که در دو آزمایش مستقل، شامل تاریخ کاشت زود (15 تیرماه، شرایط تنش گرمایی) و تاریخ کاشت توصیه‌شده (15 مردادماه، شرایط بدون تنش) در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار مورد ارزیابی قرار گرفتند. آزمایش در مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی صفی‌آباد (دزفول، استان خوزستان)، در تابستان سال 1398 انجام شد. صفات اندازه‌گیری شده در این آزمایش شامل تعداد روز تا رسیدگی، عملکرد و اجزای عملکرد دانه بود. برای ارزیابی تحمل به گرما در لاین‌ها و هیبریدهای مورد مطالعه، از شاخص‌های تحمل و حساسیت به تنش و تجزیه به مولفه‌های اصلی (PCA) استفاده شد. ترکیب‌پذیری عمومی لاین‌ها و خصوصی هیبریدها نیز بر اساس عملکرد و اجزای عملکرد در شرایط بدون تنش و تنش گرما با استفاده از مدل اول روش دوم گریفینگ برآورد شد. کلیه تجزیه‌های آماری و ژنتیکی با استفاده از نرم‌افزارهای Minitab نسخه 16 و Diallel-SAS انجام شد.یافته‏‌های تحقیق: نتایج نشان داد که پنج شاخص میانگین بهره‌وری (MP)، میانگین هندسی بهره‌وری (GMP)، شاخص تحمل به تنش (STI)، میانگین هارمونیک (HA) و شاخص تحمل (TOL) همبستگی مثبت و معنی‌داری با عملکرد دانه در هر دو شرایط بدون تنش و تنش گرما داشتند. از این‌رو، این شاخص‌ها به‌عنوان بهترین شاخص‌ها جهت گزینش ژنوتیپ‌های متحمل به گرما معرفی می‌شوند. با در نظر گرفتن نتایح حاصل از این شاخص‌ها و همچنین نتایج تجزیه به مولفه‌های اصلی و نمودار بای‌پلات، سه لاین C3-95-3 و C3-95-9 و C3-95-10 و سه هیبرید C3-95-3×C3-95-9 و C3-95-3×C3-95-10 و C3-95-9×C3-95-10 به‌عنوان ژنوتیپ‌های متحمل به تنش گرما شناسایی شدند. آثار SCA برای صفات عملکرد دانه، تعداد روز تا رسیدگی، تعداد ردیف دانه و تعداد دانه در ردیف در هیبریدهای C3-95-3×C3-95-9 و C3-95-3×C3-95-10 در هر دو شرایط بدون تنش و تنش گرما مثبت و معنی‌دار بود. با توجه به نتایج این آزمایش، لاین‌های C3-95-10 و C3-95-9 و C3-95-3 علاوه بر تحمل به تنش گرما و عملکرد بهتر نسبت به سایر لاین‌ها در شرایط تنش گرما، توانایی انتقال این ویژگی‌ها به هیبریدها را نیز دارا بودند.نتیجه‌‏گیری: نتایج این مطالعه نشان داد که از شاخص‌های تنش می‌توان به‌طور موثری برای غربال ژنوتیپ‌های متحمل به گرما استفاده کرد. لاین‌های منتخب می‌توانند به‌عنوان منابع بالقوه به‌منظور تولید ژنوتیپ‌های متحمل به تنش گرما در برنامه‌های اصلاحی مورد استفاده قرار گیرند. با توجه به معنی‌دار بودن آثار SCA برای صفات عملکرد دانه، تعداد دانه در ردیف و تعداد روز تا رسیدگی و نسبت پایین GCA/SCA نقش آثار غیرافزایشی ژن‌ها در کنترل این صفات مهم‌تر از آثار افزایشی بود. از آنجایی که برتری تلاقی به‌دلیل ارزش اصلاحی پایین، نمی‌تواند در مسیر گزینش قابل اطمینان باشد، بنابراین می‌توان از هتروزیس به‌واسطه آثار غیرافزایشی و غالبیت ژن‌ها در کنترل صفات مربوطه استفاده کرد و به تولید هیبریدهای مناسب امیدوار بود.