مناسک عزاداری و وجدان جمعی در تشیع ایرانی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مردمشناسی دانشگاه هند
2 استادیار گروه انسانشناسی دانشکدة علوم اجتماعی دانشگاه تهران
doi
10.30497/rc.2008.1382چکیده
در حوزة مطالعات اجتماعی دین در ایران، معمولاً کمتر به این مسئله پرداخته شده است که وجدان جمعی اجتماع دینی از طریق چه سازوکارهایی تولید و بازتولید میشود. بنا به رویکردهای انسانشناسی اجتماعی و نمادین میتوان به طرح این مسئله پرداخت که مهمترین و عمومیترین مناسک دینی که نقش اصلی را در بازتولید وجدان جمعی شیعیان دارد، کدام است. دورکیم معتقد است که دین و امر قدسی در نهایت همان بازنمایی جامعه در نمادهای مقدس است. جامعه از طریق این نمادها، خودش را در مناسک مذهبی و نظام اعتقادی همراه آنها برای افراد بازتولید میکند. در طی این مناسک وجدان جمعی مؤمنان بهطور فعالانه تولید و بازتولید میشود و فرد آگاهی جمعی خودش را از خلال ذهنیت مذهبی موجود در مناسک دینی، به دست میآورد و از این طریق جامعه،خودش را در فرد درونی میکند. سفرنامهنویسان غربی از دورة صفویه به این سو دادههای بسیاری را در حوزههای مختلف فرهنگ و جامعة دینی ایران فراهم کردهاند. یکی از مسائل مورد توجه برای ناظران مسیحی در ایران، دین و مذهب ایرانی و بهویژه مذهب تشیع بوده است. این دادهها بیانگر آناست که عزاداری محرم، عمومیترین و مرکزیترین مناسک جمعی شیعیان است که جامعة شیعی در آن به اوج احساسات و عواطف جمعی مذهبی خودش میرسد. بنا به رویکردی دورکیمی، مناسک محرم مهمترین و اصلیترین منسک دینی است که وجدان جمعی و آگاهی جمعی شیعیان ایرانی در آن تولید و بازتولید میشود. ذهنیت مذهبی مؤمنان نیز در طی این مناسک در افراد ایجاد میشود و از خلال این ذهنیت، پیوند فرد با جامعه و هویت اجتماعیاش بازتولید میشود و به نوعی ظهور عمومی پیدا میکند؛ و از سوی دیگر، جامعه خودش را با اقتداری بیشتر در فرد درونی میسازد. همة اینها سبب شده است که مناسک عزاداری اصلیترین محمل انتقال و تداوم وجدان جمعی شیعیان ایرانی باشد.
