فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: گندم در بسیاری از کشورها از جمله ایران، به‌عنوان یک محصول راهبردی تلقی می‌شود و نقش ویژه‌ای در تغذیه و تأمین انرژی بخش قابل توجهی از مردم جهان دارد. علاوه بر جنبه‌های اقتصادی، تولید این محصول اهمیت بالایی از نظر تأمین امنیت غذایی دارد. با توجه به افزایش جمعیت جهانی و محدودیت منابع، تلاش‌های جدی برای بهینه‌سازی فرآیندهای کشاورزی و بهبود بهره‌وری آن‌ها در حال انجام است. در این راستا، کشت روی پشته‌های دائمی مرتفع که با نام رایزبد (Raised Bed) شناخته می‌شود، به­عنوان یک روش نوین و کارآمد در تولید محصولات مختلف از قبیل گندم مطرح شده است. در بسیاری از مناطق جهان از جمله ایران، بزرگ‌ترین محدودیت تولید محصولات کشاورزی، آب است. کشت رایزبد می‌تواند باعث بهبود بهره‌وری مصرف آب شود و در نتیجه می‌توان با منابع آبی در دسترس، محصول بیش‌تری تولید کرد که البته این افزایش تولید، به‌غیر از نقش این روش در بهبود عملکرد در واحد سطح است. همچنین، در این روش فقط در اولین سال تشکیل پشته‌ها نیاز به عملیات تهیه بستر عمیق است و با حذف نیاز به خاک‌ورزی عمیق در سال‌های بعد، مصرف انرژی نیز کاهش می‌یابد. در رابطه با اثرات مختلف روش کشت رایزبد، مطالعات محدودی در برخی مناطق جهان و روی محصولات مختلفی صورت گرفته است، اما نبود اجماع میان این پژوهش‌ها و نیز تعمیم‌پذیری پایین نتایج در حوزه کشاورزی، این نیاز را ایجاد می‌کند که مطالعات جداگانه‌ای برای هر منطقه و هر محصول انجام شود. در مطالعه‌ حاضر، اثر استفاده از خطی‌کار ویژه کشت رایزبد در مقایسه با بذرکارهای مرسوم روی کیفیت کاشت، مصرف آب، عملکرد، هزینه‌ها و سود اقتصادی کشت گندم آبی مورد بررسی قرار گرفت.مواد و روش‌ها: به‌منظور بررسی عملکرد بذرکارهای مختلف در یک سیستم تناوبی مبتنی بر گندم آبی، آزمایشی در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تیمار و چهار تکرار در کشت و صنعت مغان واقع در شهرستان پارس‌آباد استان اردبیل در سال زراعی 1401-1400 اجرا شد. تیمارها شامل کاشت با خطی‌کار رایزبد (چهار خط روی پشته‌های بلند به‌عرض 75 سانتی‌متر)، کاشت با خطی‌کار معمولی غلات (سه خط روی پشته‌هایی به‌عرض 60  سانتی‌متر) و کاشت با خطی‌کار غلات فاقد جوی و پشته‌ساز (بذرکاری + جوی و پشته‌سازی) بودند. صفات اندازه‌گیری شده شامل ظرفیت مزرعه‌ای کارنده، میزان شکستگی بذر، ضریب یکنواختی توزیع بذر (افقی و عمودی)، درصد سبزشدگی، کارایی مصرف آب، تعداد سنبله در واحد سطح، تعداد دانه در سنبله، عملکرد دانه و شاخص برداشت بود. برای تحلیل مالی (ارزیابی اقتصادی) از روش بودجه‌بندی جزئی و نرخ بازده نهایی استفاده و مقایسه میانگین‌ها با آزمون LSD انجام شد. برای تجزیه‌وتحلیل اقتصادی و آماری داده‌ها، از نرم‌افزارهای Excel و SPSS استفاده شد.یافته‌های تحقیق: نتایج نشان داد که اثر کاشت روی پشته‌های بلند بر بیش‌تر صفات مریوط به اجزای عملکرد در سطح احتمال پنج درصد و بر شاخص برداشت و عملکرد محصول در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار بود. بیش‌ترین عملکرد گندم در کاشت با خطی‌کار رایزبد با میانگین 75/8611 کیلوگرم در هکتار به‌دست آمد که نسبت به روش‌های دوم و سوم به‌ترتیب هفت و هشت درصد بیش‌تر بود. شاخص برداشت در این سه روش کاشت، به‌ترتیب 54/47، 62/42 و 26/41 درصد به‌دست آمد. نتایج تحلیل مالی نشان داد که استفاده از بذرکار رایزبد بیش‌ترین سودآوری را به‌همراه داشت. سود خالص حاصل از این سه روش کشت به‌ترتیب 85/87، 91/51 و 51/42 میلیون ریال در هکتار بود. نرخ بازده نهایی جایگزینی کاربرد بذرکار رایزبد نسبت به بذرکار معمولی و بذرکار فاقد جوی‌وپشته‌ساز نیز به‌ترتیب 95/123 و 73/173 درصد محاسبه شد.نتیجه‌گیری: استفاده از خطی‌کار رایزبد در همان سال اول باعث افزایش قابل‌توجه در سود خالص می‌شود، ولی برای بررسی جامع‌تر، نیاز به مطالعات چندساله دارد. نیاز به خاک‌ورزی عمیق‌تر و تشکیل پشته‌های بلند در اولین سال و نیز قیمت بالا و ظرفیت مزرعه‌ای پایین خطی‌کار رایزبد، باعث افزایش هزینه‌های عملیات تهیه بستر و کاشت شد، اما صرفه‌جویی در مصرف بذر تا حدودی تعدیل‌کننده این افزایش هزینه بود. در مقابل، افزایش درآمد حاصل از افزایش معنی‌دار عملکرد محصول، بسیار بیش‌تر از تغییرات هزینه بود. علاوه بر افزایش سود مستقیم کشاورزان، صرفه‌جویی در مصرف آب و انرژی در روش کاشت رایزبد، از دیگر دلایل اولویت این روش نسبت به روش‌های مرسوم است، زیرا کشاورزان هزینه واقعی این دو نهاده را پرداخت نمی‌کنند. به هر حال، برای رفع موانع گسترش این روش کاشت، به مطالعات بیش‌تری نیاز است.