فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: در دهه‌های گذشته افزایش استفاده از بذرهای پر­بازده، کودهای شیمیایی، آفت‌کش‌ها و آب، به­همراه هزینه‌های بالای تولید، عملکرد محصولات کشاورزی را به­طور چشم­گیری افزایش داده است که این امر منجر به افزایش وابستگی به مصرف نهاده‌های تجدید‌ناپذیر در بخش کشاورزی و تخریب محیط زیست شده است. از این‌رو سنجش پایداری و شناخت عوامل موثر بر آن می‌تواند در تدوین سیاست‌ها و راهبردهای کشاورزی پایدار نقش مهمی را ایفا کند. با این رویکرد مطالعه حاضر به سنجش و ارزیابی پایداری نظام زراعی کشت برنج در شهرستان لاهیجان پرداخته است.مواد و روش‌‌ها: اطلاعات مورد نیاز این تحقیق به­صورت مصاحبه حضوری و با تکمیل پرسش­نامه از کشاورزان شالیکار شهرستان لاهیجان در سال زراعی 1400 جمع‌آوری شد. برای تعیین حجم نمونه از روش نمونه‌گیری طبقه‌ای متناسب با حجم استفاده شد. در ادامه الگوی بهینه برای هر کشاورز با استفاده از شاخص ترکیبی به روش انحراف از مقدار بهینه، مشخص و در انتها به­منظور تعیین وزن شاخص‌های اجتمـاعی، اقتصـادی و اکولوژیک از روش فرآینـد تحلیـل سلسله مراتبی یا AHP (Hierarchical Analysis Process) استفاده شد.یافته‌های تحقیق: نتـایج محاسبه وزن شاخص‌ها نشان داد که شاخص‌های اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی به­ترتیب با وزن 558/0، 320/0 و 122/0 بیش­ترین اهمیت را در ارزیابی سطح پایداری نظام تولید برنج داشتند. افزون بر این، نتایج نشان داد که ارقام بومی و کم­محصول از نظر شاخص‌های پایداری وضعیت مطلوب‌تری  داشتند و کشاورزانی که از عملیـات مـدیریت اگرواکولوژیـک  بهره برده­اند، از نظر پایداری اکولوژیک و اقتصادی و نیز پایـداری کـل در سـطحی بالاتر قرار گرفتند. ضمن آن که بر اساس نتایج این تحقیق، کشاورزان دارای اراضی یک­جا و متمرکز از نظر پایداری اقتصادی و پایداری کل، دارای وضعیت مطلوب­تری بودند. مقایسه شاخص­های مدیریتی نیز نشان داد که زیرشاخص مدیریت اگرواکولوژیک بیش­ترین اهمیـت را در بـین زیرشاخص‌های اکولوژیک داشت و در بین زیرشاخص‌های اجتماعی نیـز مشارکت روستایی دارای اهمیت بیش­تری بود. همچنین زیرشاخص حاشیه سود ناخالص نیز در بین زیرشاخص‌های اقتصادی وزن نسبی بیش­تری را دارا بود.نتیجه‌گیری: نتایج این تحقیق نشان داد که شرکت در کلاس‌های ترویجی در پایداری کشت برنج تاثیر مستقیم و معنی‌داری داشت و علاوه بر این، کشاورزانی که از عملیـات مـدیریت اگرواکولوژیـک بهره برده­اند، در سـطح پایداری مطلوب‌تری قرار داشتند. بنابراین، پیشنهاد می‌شود خدمات حمایتی و مهارت‌های عملیات پایدارمحور در بین کشاورزان تقویت شود و استفاده بیش­تر از عملیات مدیریت اگرواکولوژیک در سطح مزرعه تشویق و ترویج شود. همچنین، نتایج مطالعه حاضر نشان داد که کشاورزانی که دارای اراضی یک­جا و متمرکزی بودند، از نظر پایداری اقتصادی و پایداری کل وضعیت مطلوب‌تری داشتند. بنابراین حرکت به سوی اندازه‌های بزرگ­تر مزرعه می‌تواند تاثیر مثبت بر پایداری کشت برنج داشته باشد.