امکانسنجی تعریف دفاع شستشوی مغزی با نگرشی بر نظام کامنلا
نویسندگان
1 گروه حقوق، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
doi
10.22059/jcl.2025.381983.634676چکیده
شستشوی مغزی، اصطلاحی است که نخستین بار برای توصیف تغییر کردار عجیب سربازانی که از جنگ بازمیگشتند بهکار گرفته شد و بهسرعت به سوژهای جذاب برای داستانهای علمی- تخیلی مبدل گشت. با این حال، طرح برخی دعاوی نشان داد که امکان چنین تغییر منش عجیبی وجود دارد. یافتههای عصبشناسی و روانشناسی در آزمایشهایی همچون میلگرام و زندان استنفورد، طرح ایدۀ شخصیت سلطهجو و طرحوارۀ مخرب اطاعت و درنهایت گنجاندن مفهوم شستشوی مغزی در راهنمای آماری و تشخیصی اختلالهای روانی با عنوان اختلال هویتپریشیِ دستهبندینشده، وجود این پدیده را از نظر علمی تأیید کردند. در این راستا، حقوقدانان نیز طرحهای دفاع مستقلی را با عنوانهای «شستشوی مغزی، پیشزمینۀ اجتماعی فاسد، و متقاعدسازی اجباری» پیشنهاد دادهاند؛ با اینکه دفاع پیشنهادیِ شستشوی مغزی از سوی دلگادو با انتقادات فراوانی از سوی درسلر مواجه شد، درنهایت تفسیر قانون جزای نمونه دفاع متقاعدسازی اجباری را با عنوان اکراه موقعیتی پذیرفت. در حقوق ایران، گرچه دفاعی با نام شستشوی مغزی وجود ندارد با عناوین عامی مانند سببیت اقوی، اکراه، جنون و امر آمر قانونی ارتباط نزدیکی دارد و بهعنوان یک دفاع خاص در مواد 596 و 500 مکرر کتاب تعزیرات ق.م.ا قابل طرح است. با این حال، هیچیک از این مواد عام یا خاص به قصد تعریف شستشوی مغزی وضع نشدهاند و استناد به آنها برای رفع مسئولیت کیفریِ کسی که شستشوی مغزی شده است با ایراداتی مواجه خواهد بود.
