خـاطـرهنامههای فــارسـی گونهای رایج در میانِ زندگینوشتهای شخصیِ خاطرهسرشت
نویسندگان
1 استادیار سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، گروه پژوهشهای ایرانشناسی و اسلامشناسی
doi
10.22067/jls.2021.68758.1040چکیده
زندگینوشتهای فارسی در مفهومی کلی، انواع نوشتارهای مشتمل بر روایتی واقعگرایانه از زندگی ایرانیان را دربرمیگیرد که با بیش از یکونیم قرن سابقه، گستره آن همچنان رو به فزون است. میتوان در کلیترین تقسیم در راستای شناخت گونههای فرعی زندگینوشتهای شخصی، انواع حاصل از شیوه خاطرهنویسی را مشتمل بر «تکخاطره»، «مجموعه تکخاطرات»، «خاطرهنامه»، «اتوبیوگرافی» و «وقایعنامه شخصی» دانست که شناخت خاطرهنامهها و طبقهبندی گونههای آن، موضوع نوشتارِ پیش رو است. «خاطرهنامه» (memoir) نوعی زندگینوشتِ شخصیِ خاطرهسرشت است که به شرح مکتوب فرد درباره تنها بخشی برجسته از زندگی و تجربیاتش اختصاص دارد. خاطرهنامهها اغلب از سوی افراد مشهور، سیاستمداران، نظامیان و صاحبان حرفههای اثرگذار به نگارش درمیآیند. در خاطرهنامه ترتیب خطی زمان و پیوستگی رویدادها در بافتی سلسلهوار رعایت میشود و در شکل موفق آن با قوس احساسی و شخصی همراه است. شباهت میان این نوع نوشتاری و اتوبیوگرافی چنان است که حتی در غرب نیز وجوه تمایز آنها بهدرستی شناخته و رعایت نمیشود؛ درحالیکه منتقدان تأکید دارند که در اتوبیوگرافی، نویسنده، هدف است؛ حال آنکه در خاطرهنامه، هدف، نه شخص نویسنده، بلکه رویداد/رویدادهای پیرامونیِ اوست. برجستگی نقش اجتماعی خاطرهنامه در مقایسه با اتوبیوگرافی و قصد آن در ترسیم رویداد، دوره، گروه یا طبقهای خاص موجب شده تا عمده خاطرهنامهنویسان از شخصیتی تاریخیاجتماعی برخوردار باشند. مقاله پیش رو در پی ملاحظه صدها زندگینوشت، به بازشناخت، معرفی، بیان ویژگیهای برجسته این نوع و ذکر مصادیقی از آن اختصاص یافته است.
