بررسی اثر ردپای بومشناختی و کسری بومشناختی بر کیفیت محیط زیست در ایران
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری بخش اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد بخش اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
3 دانشیار بخش اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
doi
10.30490/aead.2025.366861.1623چکیده
در تحلیل رابطه میان رشد اقتصادی و کیفیت محیط زیست، بسیاری از مطالعات از متغیرهای مرتبط با کیفیت هوا مانند میزان انتشار آلودگی یا ردپای کربن استفاده کردهاند. در مطالعه حاضر، علاوه بر انتشار دیاکسیدکربن، از روش ارزیابی ردپای بومشناختی و کسری بومشناختی نیز بهعنوان متغیرهای نشاندهنده کیفیت محیط زیست استفاده شده که در سالهای اخیر، ردپای بومشناختی بهعنوان شاخصی برای تعیین کیفیت محیط زیست پذیرفته شده است، زیرا این روش ابعاد جامعتر محیط زیست شامل زمینهای زراعی، چراگاهها، مناطق ماهیگیری، جنگلها و ردپای کربن را در نظر میگیرد. در پژوهش حاضر، با استفاده از روش گروهی پردازش دادهها (GMDH)، مهمترین متغیرهای اثرگذار بر کیفیت محیط زیست انتخاب شدند. از آنجا که در مطالعات مرتبط با رابطه میان کیفیت محیط زیست و رشد اقتصادی، چندین متغیر دیده شده است، میتوان از روش گروهی پردازش دادهها در انتخاب متغیرهای کلیدی تحلیل زیستمحیطی سود جست. نتایج مطالعه نشان داد که متغیرهای مصرف انرژی، ارزشافزوده بخش کشاورزی، تولید ناخالص داخلی و آزادی تجارت عوامل تعیینکننده کیفیت محیط زیست بهشمار میروند. بر اساس این نتایج، فرضیه منحنی زیستمحیطی کوزنتس برای هر سه مدل در بلندمدت تأیید میشود؛ همچنین، بر حسب ردپای بومشناختی، با افزایش تولید ناخالص داخلی، شرایط بومشناختی بهبود مییابد، در حالی که با در نظر گرفتن انتشار آلودگی و کسری بومشناختی، تولید ناخالص داخلی در مرحله اول منحنی زیستمحیطی کوزنتس قرار دارد. ضریب متغیر آزادی تجارت نیز نشان داد که یک درصد افزایش در میزان تجارت منجر به 0/11 تا 0/24 درصد بهبود در شاخصهای منتخب کیفیت محیط زیست میشود. در خصوص انرژی نیز ضرایب بهدستآمده نشان داد که با یک درصد افزایش مصرف انرژی، انتشار دیاکسیدکربن 0/28، ردپای بومشناختی 0/75 و کسری بومشناختی 0/72 درصد افزایش مییابد. همچنین، مشخص شد که با افزایش سهم ارزش افزوده بخش کشاورزی از تولید ناخالص داخلی به میزان یک درصد، انتشار دیاکسیدکربن، ردپای بومشناختی و کسری بومشناختی، بهترتیب، 0/13، 0/15 و 0/46 درصد افزایش مییابد. با توجه به اثر مطلوب تجارت بر کیفیت محیط زیست، آزادسازی تجاری یمی از پیشنهادهای پژوهش حاضر و پیشنهاد دیگر آن نیز کاهش مصرف انرژی بهویژه از طریق کاهش یارانه حاملهای انرژی است..
