فهمی: تذکرهنویسی گمنام از ماوراءالنهر و نقش وی در تاریخ ادب فارسی
نویسندگان
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس
doi
10.22067/jls.v53i2.86357چکیده
ملا عبدالمطلب خواجه متخلص به فهمی (فوت پس از 1286ق) تذکرهنویس ماوراءالنهری است. دربارۀ این شخصیت اطلاعات بسیار اندک و بعضاً نادرست در منابع کشورهای تاجیکستان و ایران دیده میشود. مسئلۀ اصلی این پژوهش معرفی تذکره و تذکرهنویس، طبقهبندی معیارهای تذکرهنویسی و تحلیل دیدگاههای انتقادی وی در تذکره است. نگارنده برای تبیین این مسئله با استفاده از روش تحلیل محتوا و استناد به دستاوردهای رویکرد ژانری به متن به دنبال یافتن پاسخ برای پرسشهای زیر است: فهمی کیست، تذکرۀ وی دارای چه ویژگیهایی است و مؤلف چه دیدگاههای انتقادی دارد؟ این تذکره چه نقشی در جریان تذکرهنویسی و تاریخ ادب فارسی در ماوراءالنهر ایفا کرده است؟ نتایج تحقیق نشان داد تذکرۀ فهمی تذکرۀ مستقلِ منثور عمومی ناتمام به فارسی است که در سدۀ سیزدهم قمری به فرمان حاجی ملا محمد توقسابه، از سپاهیان وقت بخارا، تألیف شده است. دیدگاههای انتقادی مؤلف را میتوان در ذیل چهار عنوان «تاریخی ـ تحلیلی، اخلاقی، سیاسی ـ اجتماعی، و بلاغی ـ جمال شناسانه» تحلیل کرد. این تذکره بهرغم ناتمام بودن، اطلاعات ذی قیمتی از ادب فارسی و جریانهای فکری و عرفانی دورۀ خود را ثبت کرده است که در روند نگارش تاریخ ادییات فارسی در ماوراءالنهر شایان اهمیت است.
