نشانهای پیشاندیشی و آگاهانه سُرودن در مثنوی معنوی
نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه رازی
doi
10.22067/jls.v53i2.82557چکیده
برخی از سرودن مثنوی در حالت جذبه و ناخودآگاهی سخنگفته و آن را متنی آشفته توصیف کردهاند. زمینه های برخی پیشداوری ها عبارتند از؛ پیش آگاهی از شوریدگی مولانا، آمیختن تداعی معانی و تداعی آزاد، آمیختن تداعی آزاد و شیوۀ جریان سیال ذهن، آمیختن تک گویی درونی و شیوۀ جریان سیال ذهن، نادیدن شکستن مرز واقعیت و خیال در مثنوی، ناخودآگاه و ویژگیهای سوررئالیسم در مثنوی، نارسایی، و دیریابی زبان و همچنین دیرآشنایی مثنوی. نشانه ای پیشاندیشی نیز در سه دسته جای میگیرند: دستۀ نخست؛ ماهیت و شیوۀ سخن در مثنوی؛ از جمله: تعلیمی بودن، سنت مجلس گویی، خلوت پیش از مجلس وعظ، کلیت موضوعات محوری در اندیشۀ صوفیانه، داستان- مقاله بودن مثنوی، شیوۀ استدلال تمثیلی، پردازش گفتگوهای برون داستانی، تقسیم یک اندیشه کلی به اجزای کوچکتر، تکرار، ارجاعات درون متنی، گسست و بازگشت به رشتۀ سخن، هدایت هشیارانۀ جریان سخن، گزینش داستانها. دستۀ دوم؛ پردازش عناصر روایی: بازآفرینی داستانها، عنوانبندی، افشای پیرنگ، تعلیق آفرینی، پردازش گفتگوهای داستانی، استقلال داستانها، پیوستگی درونی پیرنگها، تأخیر روایی، تناسب موضوع و درونمایه، بیان نتیجه گیری، پایانبندی داستانها. دستۀ سوم؛ پیوندهای درونی چون: واژگان کلیدی، جملات کلیدی، ابیات کلیدی، چهارچوب بندی متن، و پیوندهای داستان و متن. همگی این نشانه ها نیازمند پیشاندیشی هستند و بر آگاهانه، اندیشیده، هشیارانه و هدفمند سرودن مثنوی گواهی میدهند.