نشان‌های پیش‌اندیشی و آگاهانه سُرودن در مثنوی معنوی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه رازی

doi
10.22067/jls.v53i2.82557
چکیده

برخی از سرودن مثنوی در حالت جذبه و ناخودآگاهی سخن­گفته و آن را متنی آشفته توصیف­ کرده­­اند. زمینه­ های برخی پیشداوری ­ها عبارتند از؛ پیش ­آگاهی از شوریدگی مولانا، آمیختن تداعی معانی و تداعی آزاد، آمیختن تداعی آزاد و شیوۀ جریان سیال ذهن، آمیختن تک­ گویی درونی و شیوۀ جریان سیال ذهن، نادیدن شکستن مرز واقعیت و خیال در مثنوی، ناخودآگاه و ویژگی­های سوررئالیسم در مثنوی، نارسایی، و دیریابی زبان و همچنین دیرآشنایی مثنوی. نشان­ه ای پیش­اندیشی نیز در سه دسته جای­ می­گیرند: دستۀ نخست؛ ماهیت و شیوۀ سخن در مثنوی؛ از جمله: تعلیمی بودن، سنت مجلس گویی، خلوت پیش از مجلس وعظ، کلیت موضوعات محوری در اندیشۀ صوفیانه، داستان- مقاله بودن مثنوی، شیوۀ استدلال تمثیلی، پردازش گفتگوهای برون داستانی، تقسیم یک اندیشه کلی به اجزای کوچک­تر، تکرار، ارجاعات درون متنی، گسست و بازگشت به رشتۀ سخن، هدایت هشیارانۀ جریان سخن، گزینش داستان­ها. دستۀ دوم؛ پردازش عناصر روایی: بازآفرینی داستان­ها، عنوان­بندی، افشای پیرنگ، تعلیق­ آفرینی، پردازش گفتگوهای داستانی، استقلال داستان­ها، پیوستگی درونی پیرنگ­ها، تأخیر روایی، تناسب موضوع و درونمایه، بیان نتیجه­ گیری، پایان­بندی داستان­ها. دستۀ سوم؛ پیوندهای درونی چون: واژگان کلیدی، جملات کلیدی، ابیات کلیدی، چهارچوب بندی متن، و پیوندهای داستان و متن.  همگی این نشانه­ ها نیازمند پیش­اندیشی هستند و  بر آگاهانه، اندیشیده، هشیارانه و هدفمند سرودن مثنوی گواهی­ می­دهند.