عملیات بازار باز از طریق اوراق ودیعه بانک مرکزی: ماهیت، الگوی عملیاتی و مبانی فقهی
نویسندگان
1 عضو هیئت علمی پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی
2 دانشگاه مفید
doi
چکیده
«اوراق ودیعه بانک مرکزی» یکی از جدیدترین نوآوریهای بانک مرکزی در اجرای عملیات بازار باز در چهارچوب منطبق با شریعت محسوب میشود که دارای ویژگیهایی چون سادگی، مصونبودن از تورم و عدم نیاز به ورود بانک مرکزی در فعالیتهای بخش حقیقی اقتصاد ـ برخلاف اوراق مشارکت و سایر انواع صکوک ـ میباشد. پرسش اصلی تحقیق آن است که مدل عملیاتی و مبانی فقهی استفاده از اوراق ودیعه بر اساس مصوبه شورای فقهی بانک مرکزی کدام است و چه ملاحظات شرعی در رابطه با این اوراق اهمیت دارد؟ یافتههای تحقیق که به روش توصیفی و تحلیل محتوا به دست آمده نشان میدهد که در اوراق ودیعه رابطه دارندگان اوراق با بانک مرکزی مبتنی بر عقد ودیعه است و نه قرض و لذا وجوه جمعآوریشده به ملکیت بانک مرکزی در نمیآید؛ بلکه به منظور اجرای عملیات بازار باز انقباضی، مسدود میگردد. زیاده پرداختی در این اوراق نیز تعهد قراردادی محسوب نمیشود که شبهه ربا در رابطه با آن مطرح باشد؛ بلکه مازادی است که به صورت یکطرفه توسط بانک مرکزی با هدف تشویق خریداران اوراق، پرداخت میگردد. همچنین، هر چند مقوله جبران کاهش ارزش پول (جبران مالیّت) از جمله مسائل فقهی اختلافی است، اما این چالش خدشهای در رابطه با الگوی مصوب اوراق ودیعه ایجاد نمیکند؛ چراکه مبنای فقهی- حقوقی پرداخت مازاد در اوراق ودیعه «هبه غیرمشروط» است و نه الزاماً پذیرش «جبران مالیّت». در نهایت بازار ثانوی اوراق ودیعه با محدودیت مواجه بوده و جهت جلوگیری از شبهه فقهی معاملات پول با پول، صرفاً امکان واگذاری اوراق به قیمت اسمی وجود دارد. توصیه سیاستی تحقیق ضرورت نظارت بر اجرای صحیح اوراق ودیعه در عمل و بهویژه جلوگیری از تبدیلشدن هبه غیرمشروط به شرط ضمنی (ارتکازی) در طول زمان و ایجاد شبهه حیله رباست.
