فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده  سابقه و هدف: یکی از چالش‌های اساسی عصر حاضر در حوزه منابع طبیعی، تخریب و زوال این منابع است که متأسفانه با افزایش جمعیت و فشارهای انسانی، سرعت بیشتری یافته است. از سوی دیگر، بسیاری از برنامه‌های توسعه در سطح ملی و منطقه‌ای بدون توجه به تقویت ساختارهای حکمرانی منابع طبیعی اجرا شده‌اند. در این راستا نقش سازمان‌ها و ارگان‌های دولتی در کاهش این خسارت‌ها انکارناپذیر است. ابزار قدرتمندی که در این بخش می­تواند تحلیل درستی از وضعیت شبکه حکمرانی منابع طبیعی و الگوی حرکتی آن­ها داشته باشد، تحلیل شبکه اجتماعی (Social Network Analysis- SNA) است که کمکی در درک بیشتر روابط و شناخت چگونگی نقش آفرینی آن­ها می­کند. در نتیجه این پژوهش با هدف اصلی شبکه‌بندی هیریدی یا ارتباطی دست‌اندرکاران سازمانی تصمیم­گیر و مدیریت منابع طبیعی استان فارس (سازمان‌های دولتی، غیردولتی)، مصورسازی روابط آنها و شناخت الگوی روابط آن­ها در حکمرانی (مدیریت و نظارت) منابع طبیعی این استان انجام شد. مواد و روش‌ها: روش کار این تحقیق شامل سه مرحله بود. مرحله اول شناسایی دست‌اندرکاران سازمانی و مرحله دوم تحلیل نقش عملکردی آنها با استفاده از نرم‌افزار یو سی آی نت (UCINET 6.0) مبتنی بر شاخص مرکز- پیرامون در این حوزه بود. مرحله شناسایی کنشگران در این پژوهش با استفاده از روش نمونه‌برداری گلوله برفی انجام و جمع­آوری اطلاعات از طریق طراحی پرسشنامه تحلیل شبکه اجتماعی و مصاحبه با 25 دست اندرکار مؤثر در حوزه منابع طبیعی استان فارس صورت گرفت. پرسشنامه های شناسایی دست اندرکاران و کشف ارتباطی ان­ها برای شناسایی نحوه عملکرد بازیگران در شبکه ارتباطی بود. مرحله دوم، آنالیز ارتباطی آن ها در شبکه حکمرانی مشارکتی بود. هدف اصلی نیز تعیین بخش عملکردی و در نهایت شناخت الگوی روابط آنها و شناسایی نوع همکاری‌های ارتباطی بود. ارزیابی عملکرد بر اساس شاخص مرکز-پیرامون تحلیل شد. این شاخص گره‌ها در دو بخش مرکز و پیرامون تقسیم و طبقه‌بندی نمود. در دسته مرکزی گره‌هایی که قرار گرفتند که بین آنها روابط قوی شکل گرفته و ارتباط بسیار بالایی در حوزه حکمرانی منابع طبیعی دارند و تراکم شبکه آنها نیز در محدوده‌های وسیع ارزیابی شد. بخش دوم گره‌هایی بودند که در بخش پیرامون قرار داشتند و روابط میان آنها ضعیف و از تراکم برخوردار بودند. نتایج: در این تحقیق، ۲۵ بازیگر اصلی در شبکه حکمرانی مشارکتی منابع طبیعی استان فارس شناسایی شدند. این بازیگران به دو گروه مرکزی و پیرامونی تقسیم شدند که از این میان، ۱۷ بازیگر در گروه مرکزی و ۸ بازیگر در گروه پیرامونی قرار گرفتند. گروه مرکزی شامل بازیگران کلیدی است که مسئول برنامه‌ریزی و افزایش انسجام شبکه حکمرانی مشارکتی هستند. اداره منابع طبیعی و آبخیزداری با نقش مرکزی خود، به عنوان مهم‌ترین بازیگر در این شبکه شناخته شد. علاوه بر این، شش سازمان با نقش واسطه‌ای و شش سازمان با نقش توسعه‌ای نیز شناسایی شدند که هر یک به نوعی در مدیریت و توسعه منابع طبیعی نقش دارند. به عنوان مثال، تعاون روستایی و فرمانداری‌ها به توانمندسازی و ظرفیت‌سازی روستاها کمک می‌کنند. همچنین، شورا‌های اسلامی روستاها و دهیاری‌ها به عنوان واسطه‌هایی برای جلب مشارکت عمومی و نظارت بر منابع طبیعی عمل می‌کنند. این نتایج نشان‌دهنده اهمیت همکاری بین‌سازمانی و نقش بازیگران محلی در حکمرانی مشارکتی منابع طبیعی است. طبق نتایج شاخص شاخص مرکز- پیرامون دست اندرکاران نیز به دو دسته تقسیم شدند. گروه 1 (مرکزی) با شاخص تراکمی 713/0شامل نهادهای کلیدی بود که نقش مهمی در مدیریت منابع و توسعه منطقه دارند و در مقابل، گروه 2 (پیرامونی) با شاخص  تراکم 196/0 شامل دست اندرکارانی بود که به توسعه و مدیریت منطقه کمک می‌کنند. نتیجه گیری: طبق نتایج بدست آمده روابط بین 17 دست اندرکار مرکزی با درجه ارتباطی بالا در حوزه منابع طبیعی استان فارس شناخته شد. سایر بازیگران شناسایی شده در شبکه همکاری بواسط روابط همکاری ضعیف از پویایی لازم برخوردار نبودند. اداره منابع طبیعی و آبخیزداری به عنوان مرکزی‌ترین بازیگر، نقش کلیدی در مدیریت و حفظ منابع طبیعی دارد و پس از آن استانداری فارس و سازمان جهاد کشاورزی با نقش‌های هماهنگی و نظارتی، بیشترین ارتباط را دارند. در مقابل، اداره کل راه‌آهن، اداره کل ثبت احوال و اداره کل میراث فرهنگی به عنوان سازمان‌هایی با کمترین ارتباط در این شبکه شناخته شدند. پدیده قابل توجه در ارزیابی حکمرانی سازمانی استان فارس تشکیل جوامع سازمانی هیبریدی در شبکه تصمیم­گیری نهادی بخش منابع طبیعی استان فارس بود. روابط هیبریدی منجر به حکمرانی هیبریدی متشکل از جوامع سازمانی ترکیب یافته 2 تا 5 نفره شده است که عمده اقدامات مدیریتی را شکل می‌دهند. الگوی حکمرانی هیبریدی شکل گرفته متشکل از جوامع سازمانی با محوریت اداره منابع طبیعی تشکیل یافته است. این جوامع سازمانی عمدتا از 2 تا 6 عضو تشکیل یافته­اند که باتوجه به اهداف مشترک فعالیتی یا وظایف اجرایی مرتبط روابط همکاری آن­ها شکل گرفته و توسعه یافته اند. هیبریدها عموما به عنوان ساختارهای رابطه‌ای با توجه به مسیرهای سازمانی و اهدافی که در حکمرانی دارند توضیح داده می­شوند. بنابراین این مطالعه با شناخت و تعریف الگوی حکمرانی شبکه های هیبریدی در استان فارس مسیر همکاری سازمان ها در مدیریت منابع طبیعی استان فارس را شناسایی و هدفمند نموده است. این مطالعه می­تواند موجب افزایش عملکرد و چابکی بیشتر اجزاء حکمرانی منابع طبیعی استان فارس بر اساس سیاست­های تنظیمی با الگوی شکل گرفته تدوین نمود که اثر آن مقابله موثرتر و دقیقتر با چالش­های حوزه منابع طبیعی منطقه است.