فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده  سابقه و هدف تغییرات اقلیمی به‌عنوان یکی از عوامل اصلی تهدید‌کننده برای رویشگاه‌ها و پراکنش گیاهان بومی، در حال ظهور است. این تغییرات می‌توانند تأثیرات گسترده‌ای بر پراکنش گونه‌های گیاهی داشته باشند. گونه گیاهیآویشن ایرانی Thymus persicus تنها در نواحی خاصی از شمال غرب ایران یافت می‌شود و به دلایل نامعلومی در معرض خطر انقراض قرار دارد. این مطالعه با استفاده از مدل حداکثر‌آنتروپی (MaxEnt) به پیش‌بینی اثرات تغییرات اقلیمی بر پراکنش آویشن ایرانی در نواحی شمال غربی ایران پرداخته است. هدف از این تحقیق ارزیابی تأثیرات احتمالی تغییرات اقلیمی بر رویشگاه‌های این گونه و شناسایی مناطقی است که ممکن است تحت تهدیدات جدی قرار گیرند.   مواد و روش ها در این پژوهش شهرستان ماهنشان استان زنجان و شهرستان تکاب در استان آذربایجان‌غربی واقع در شمال‌غرب ایران به عنوان منطقه‌ی مطالعاتی انتخاب شدند. برای تعیین مکان‌های حضور گونه آویشن ایرانی، ۷۰  سایت حضور به‌صورت تصادفی‌طبقه‌بندی شده و بر اساس نقشه تیپ‌بندی پوشش گیاهی استان‌ها انتخاب شد که این نقاط به عنوان داده‌های آموزشی برای مدل‌سازی مورد استفاده قرار گرفتند. همچنین، برای ارزیابی مدل، ۷۰ سایت حضور واقعی به‌صورت میدانی و با استفاده از سامانه موقعیت‌یاب جهانی (GPS) در تیرماه ۱۴۰۳ در مناطق ماهنشان استان زنجان (محدوده جهت‌های قله بلقیس) و شهرستان تکاب استان آذربایجان غربی برداشت شدند. برای مدل‌سازی پراکنش این گونه، از 30 متغیر محیطی شامل 19 متغیر اقلیمی در سه بازه زمانی حال حاضر 2024 (1990–2020)، 2070 (2060–2080) و 2100 (2080–2100) تحت سناریوهای SSP585 و SSP126 و مدل گردش عمومیIPSL-CM6A-LR، 3 متغیر فیزیوگرافی (ارتفاع، شیب و جهت شیب) و همچنین 8 متغیر فیزیکی و شیمیایی خاک استفاده شد. تمامی داده‌های محیطی با نرم‌افزار ArcGIS 10.8  در مقیاس30 ثانیه (حدود یک کیلومترمربع) آماده گردید. در نهایت از مدل حداکثر آنتروپی (MaxEnt) به منظور مدل‌سازی پراکنش گونه آویشن ایرانی استفاده گردید.   نتایج نقشه‌های پراکنش حال حاضر این گونه با داده‌های اقلیمی تحت دو سناریو SSP585  و SSP126، به همراه داده‌های خاک و فیزیوگرافی تهیه شدند. مقایسه بین تأثیر داده‌های خاک و اقلیم بر پیش‌بینی پراکنش، با استفاده از شاخص AUC نشان داد که داده‌های خاک (AUC=0.85) تأثیر کمتری در پیش‌بینی پراکنش این گونه دارند. این امر می‌تواند به دلیل عدم دسترسی به داده‌هایی مانند آلودگی منطقه به فلزات سرب و روی باشد که این اطلاعات به مدل وارد نشدند. این در حالی است که این عناصر به دلیل قرارگیری گونه آویشن ایرانی در نزدیکی معدن سرب و روی انگوران می‌توانند تأثیر زیادی بر پراکنش این گونه داشته باشند. در ادامه، نقشه‌های پراکنش آینده گونه برای سال‌های 2070 و 2100 با استفاده از داده‌های اقلیمی و فیزیوگرافی تهیه شد. نتایج مدل نشان داد که مهم‌ترین متغیرهای مؤثر بر پراکنش گونه مورد مطالعه شامل ارتفاع، Bio1، Bio10، Bio11، Bio6، Bio12،Bio17  ، Bio18 ، Bio5 و شیب می‌باشند. همچنین طبق نتایج به دست آمده آویشن ایرانی در مناطق با بارش سالانه 300 تا 500 میلی‌متر، ارتفاعات بالای 2500 متر، دماهای کمتر از 8 درجه سانتی‌گراد و شیب‌های بیش از 20 درجه پراکنش مؤثرتری داشت. نتیجه گیری نتایج مدل‌سازی پراکنش گونه آویشن ایرانی تحت سناریوهای SSP126 و SSP585 نشان‌دهنده کاهش قابل توجه مساحت مناطق مطلوب برای رویش این گونه در آینده است. در حال حاضر، مساحت منطقه مطلوب (با آستانه بهترین 0.3) حدود 550.4 کیلومتر مربع است که در سال 2070 به 377.4 کیلومتر مربع تحت سناریوی SSP126 و 252.2 کیلومتر مربع تحت سناریوی SSP585 کاهش می‌یابد. در سال 2100، این کاهش بیشتر شده و مساحت منطقه مطلوب به 181.2 کیلومتر مربع (SSP126)  و 93.9 کیلومتر مربع (SSP585) خواهد رسید. این تغییرات نشان‌دهنده تأثیرات منفی تغییرات اقلیمی بر پراکنش گونه آویشن ایرانی است و ضرورت انجام اقدامات حفاظتی برای حفظ این گونه در برابر تهدیدات ناشی از تغییرات اقلیمی را برجسته می‌کند.