جایگاه فلسفه و کلام در مفهومسازی خدا نزد نصیرالدین طوسی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری شیعهشناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه شیعهشناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 استادیار گروه تاریخ و فرق تشیع، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
doi
10.22034/jis.2020.118784چکیده
در فلسفه و کلام اسلامی خدا با اسامی مختلفی خوانده میشود و مفاهیمی که برای اسم خاص خدا به کار میرود در آنها متفاوت است. نصیرالدین طوسی در میانه فیلسوفان و متکلمان قرار گرفته و نگاهش به مسئله خدا نیز بهرهگیری از هر دو دیدگاه فلسفی و کلامی است. او از «صانع»، «خالق»، «باری»، «الله» و نیز «واجبالوجود» برای اسم خدا استفاده کرده است که از حیث مفهومی با هم متفاوتاند. پرسش ما در این نوشتار آن است که: مفاهیم بهکاررفته در اندیشه نصیرالدین طوسی برای خدا تا چه حد کلامی یا فلسفی است؟ آیا در مفهومسازی خدا فلسفه را کلامی، یا کلام را فلسفی کرده است؟ در این نوشتار در سه ساحت «ساختار صوری»، «محتوایی»، و «روششناسی» مفهومسازی خدا نزد نصیرالدین طوسی را بررسی میکنیم. در ساختار صوری، تمرکز بر نحوه مباحث در آثار وی و تأثیر آن بر مفهومسازی خدا در اندیشه او است؛ در ساختار محتوایی، بیشتر به خود مفهوم «خدا» و مختصات آن در کلام و فلسفه و تأثیرپذیری نصیرالدین طوسی از کلام و فلسفه در مفهومسازی خدا توجه داریم. سرانجام، در ساختار روشی، تأکید بر روش نصیرالدین طوسی در بررسی مسئله خدا است و این روش را در نحوه اثبات وجود خدا، و نیز تبیین صفات خدا بررسی میکنیم. در ضمنِ آن، جایگاه کلام و فلسفه در مفهومسازی خدا روشن میشود. نصیرالدین طوسی متکلمی است که کلام را فلسفی کرده است؛ از حیث مفهومی که برای خدا برگزیده و در اثبات وجود خدا و بیان صفاتش، نگاه غالب فلسفی را مییابیم.
