معماری حرم عسکریین(ع) در سدۀ دوازدهم هجری بر اساس طومار زیارتیِ نیبور
نویسندگان
doi
10.48308/sofeh.2024.104355چکیده
حرم امامان عسکریین(ع) یکی از چهار زیارتگاه مهم شیعیان در عراق امروز است. طی سدههای گذشته، ایرانیان در بسط و آبادانی و مرمت این زیارتگاه همواره نقشی مهم داشتهاند. در دهههای اخیر کالبد این حرم بسیار دگرگون شده و از برخی ارزشهای تاریخی و دینی آن، بهویژه ارزشهای مربوط به طرز و آداب زیارت، کاسته شده است. برای حفاظت و مرمت این زیارتگاه تاریخی لازم است وضع (یا وضعهای) معتبر و اصیل این حرم بازشناسی شود. پرسشهای مقالة حاضر اینها هستند: کالبد این حرم پیش از تعمیر اساسی آن در آغاز دورة قاجار چگونه بود؟ و چه اجزا و ساختاری داشت؟ از مهمترین اسناد تصویری در بازشناسی وضع این حرم در دورة یادشده سند مصوری است به نام طومار زیارتیِ نیبور. در مقالة حاضر از طریق مطالعة یکیک نگارههای این طومار و بر مینای شناخت زبان تصویری کل طومار و نیز با بهرهگیری از اسناد مکتوب دیگر نگارههای مربوط به حرم سامرا تفسیر میشود. مهمترین یافتة این تحقیق این است که کالبد حرم عسکریین در سدة دوازدهم، در عین یکپارچگی، متشکل از دو بخش مجزا بود: «مَشهد» عسکریین(ع) و «مَقام» حضرت صاحب(ع). این دو بخش با یکدیگر مجاور و مرتبط بودند. بنای مشهد عسکریین در سدة دوازدهم هجری گنبدخانهای رواقدار با گنبدی آوگون و احتمالاً بدون صحن و مناره بود. بنای مقام حضرت صاحب نیز، برخلاف وضع امروزی آن، گنبدخانهای بود با گنبدی اُرچین بر فراز سرداب مقدس سامرا (سرداب غیبت). راهِ دسترسی به سرداب مقدس نیز از داخل این گنبدخانه بود و آداب و طرز زیارت این سرداب نیز با این طریق دسترسی تناسب داشت.
