فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

دورۀ قاجاریه، به‌ویژه عصر ناصری، از مهم‌ترین مقاطع زمانی و به تعبیری سرآغاز دوران معاصر در تاریخ معماری ایران است. بااین‌حال، تصویر و تصور ما از سازوکار معماری در این برهۀ حساس مبهم و ناروشن است. به‌رغم اسناد و مدارک فراوان موجود دربارۀ معمارباشی‌های دربار در این برهه، شناخت ما از آنها، به‌مثابۀ بخشی از مهم‌ترین عاملانِ تشکیلاتِ معماری سلطنتی، بسیار اندک است. در مقالۀ حاضر، با بهره‌گیری از راهبرد تاریخی، تلاش می‌کنیم تا در برهۀ پنجاه سالۀ سلطنت ناصرالدین‌شاه (۱۲۶۴- ۱۳۱۳ق) احوال و آثار معمارباشی‌های دربار ناصری، محدودۀ وظایف و مسئولیت‌‌های آنها، و نیز سیر تحول و دگرگونی منصب معمارباشیگری را تحلیل و تفسیر کنیم. بررسی منابع نوشتاری حاکی از آن است که در دربار ناصری پنج معمارباشی بر سر کار بوده‌اند: عبدالله‌خان، محمدتقی‌خان، محمدابراهیم‌خان، حاجی ابوالحسن، و حسین‌علی‌خان معمارباشی. این اشخاص وظایف و مسئولیت‌های خرد و کلانی بر عهده‌ داشتند، اما اصلی‌ترین کار آنها نظارت فنّی هم‌زمان بر مجموعۀ ساخت‌وسازهای سلطنتی بود. فزونی یافتن این ساخت‌وسازها که در دهه‌های ۱۲۸۰- ۱۳۰۰ق منجر به شکل گرفتن نقش مباشرت، پدید آمدن منصب ریاست بنّایی، و قدرت یافتن معماران طراز اول شد، چرخشی در منصب معمارباشیگری پدید آورد و باعث شد تا پس از سال‌ها فترت این منصب دوباره به‌دست معماران اهل فن بیفتد. در طی این سال‌ها، با پیشرفته‌تر شدن سازوکار معماریِ سلطنتی از لحاظ دیوان‌سالاری، نسبت منصب معمارباشیگری با دیگر مناصب و نقش‌ها روشن‌تر و دقیق‌تر شد. این تحولات، به تعبیری، از نشانه‌های تجدد در تشکیلات معماری دربار ناصری است.