فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از فناوری‌های سازه‌ای بسیار خلاقانه در معماری اسلامی ایران گنبدهای دوپوستة گسستة نار هستند که از پوستة درونی، پوستة بیرونی، گریو، و معمولاً خشخاشی‌ نشکیل شده‌اند. در این میان، خشخاشی‌ها عناصر سازه‌ای آجری هستند که در فضای میان دو پوستة گنبد ساخته شده‌اند. طرح‌‌ها و ترکیب‌های متنوع، ویژگی‌های ساختمانی پیچیده، و نیز مشکلات دسترسی به فضای میان دو پوسته برای مطالعة این عناصر باعث شده ابهامات زیادی دربارة آن‌ها پیش روی ما باشد. فقدان تعریفی جامع و مانع در مطالعات پیشین دربارة خشخاشی‌ها‌ در این مقاله ما را به سوی مطالعة شکل‌سازه‌ای گسترة وسیعی از نمونه‌های متنوع و فهم چیستی و نقش سازه‌ای این عناصر هدایت می‌کند. برای این کار از میان نمونه‌های مستندسازی‌شده، هشت نمونه، که انواع طرح‌ها و ترکیب‌های خشخاشی را در بر می‌گیرند، انتخاب می‌کنیم و اطلاعات آن‌ها را از طریق مشاهدة مستقیم و مطالعة سندپژوهانة اسناد تاریخی و مدارک مرمتی گردآوری می‌کنیم. سپس با استفاده از روش توصیفی‌ـ تحلیلی، شگرد طبقه‌بندی و مدل‌سازی سه‌بعدی نمونه‌ها، ابعاد، تعداد، شکل نیم‌رخ، و موقعیت خشخاشی‌ها را با هم مقایسه و تعریفی جامع و مانع و متکی بر نمونه‌ها دربارة چیستی خشخاشی‌ها عرضه می‌کنیم. بدین ترتیب خشخاشی‌ها با سه شکل‌ و نقش سازه‌ای متمایز تعریف می‌شوند: دستة نخست معرف تعریف حداقلی از خشخاشی و شامل «دیواره‌هایی نسبتاً کوچک و باریک» است که تنها در محدودة آوگون گنبد جای گرفته‌اند. نقش سازه‌ای این دسته افزایش ضخامت پوستة خارجی در محدودة آوگون و افزایش سختی این محدوده در برابر تغییر شکل و خمش است. دستة دوم نتیجة گسترش خشخاشی‌های دستة اول در امتداد نیم‌رخ پوستة خارجی است که، با افزایش ضخامت پوستة خارجی به‌مثابة «تویزه‌های تقویت‌کننده»، مقاومت خمشی این پوسته را افزایش می‌دهند. دستة سوم نتیجة گسترش خشخاشی‌های دستة اول در امتداد افقی است که، به‌مثابة «دیوارهایی باریک و بلند» سه نقش سازه‌ای متمایز شامل افزایش سختی خمشی پوستة خارجی، کاهش کمانش گریو، و افزایش سختی خمشی پوستة داخلی را ایفا می‌کنند.