تبیین تجربۀ استحالۀ مکان سوم اُلدنبرگ در قرن 21: کنکاشی در نحوۀ تعامل جهان مجازی و جهان واقع در زمینۀ فراغت شهروندان
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشکدۀ شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
doi
10.29252/soffeh.29.3.57چکیده
بدون شک یکی از عناصر کلیدی تأثیرگذار بر جنبههای مختلف زندگی انسان در قرن 21 که موجب تمایز آن با سدههای گذشته شده است، شکلگیری و سیر تکاملی جهان مجازی و فناوریهای دیجیتال در این قرن است. زمانی که اُلدنبرگ نظریۀ مکان سوم خود را در اواخر قرن 20 بیان کرد، همۀ ارکان این نظریه را بر آنچه در جهان واقع حضور داشت، قرار داد. همین امر ضرورت تبیین تجربۀ استحالۀ مفاهیم قرن 20 را در بستر مکانی و زمانی قرن 21 مشخص میکند. تاکنون مطالعاتی در زمینۀ بازخوانی مفهوم مکان سوم اُلدنبرگ در قرن 21 صورت پذیرفته است که عمدتاً تحت تأثیر نفوذ قدرتمند فناوریهای دیجیتال به الصاق مفهوم مکان سوم به گروهها و کانالهای اجتماعی در جهان مجازی بسنده کردهاند. هدف در این مقاله درک استحالۀ مفهوم مکان سوم اُلدنبرگ در گذار از قرن 20 به قرن 21 است. آنچه در این مقاله بدان پرداخته شده است، بررسی مفهوم مکان سوم در جهان مجازی نیست؛ بلکه نحوۀ تعامل جهان مجازی و جهان واقع در شکلدهی به مفهوم استحالهیافتۀ مکان سوم اُلدنبرگ در قرن 21 است. از این رو در این مقاله با استفاده از روش نظریۀ زمینهای و از طریق 50 مصاحبۀ عمیق نیمهساختاریافته، کدها، مقولهها، کلانمقولهها، و مقولههای هستهای سازندۀ تجربۀ استحالۀ مکان سوم اُلدنبرگ در قرن 21 تبیین شده است. به دلیل فراوانی بالای کدهای استخراجشده و به منظور ساختاربخشی به خروجی روش نظریۀ زمینهای از کدگذاری و ترسیم شبکۀ روابط میان عناصر در نرمافزار «گفی» استفاده شده است. نتایج مقاله بیانگر آن است که 5 کلانمقولۀ «سازوکار مرتبط با افراد غریبه»، «شبکهها و گروههای مجازی متعلق به جهان مجازی»، «ساختار کالبدیـ عملکردی در جهان واقع»، «دسترسی و قابلیت استفاده از مکان سوم»، و «خانهای دور از خانه» در قالب دو مقولۀ هستهای «سازوکارهای جهان مجازی» و «سازوکارهای جهان واقع» موجب شدهاند تا هشت ویژگی مکان سوم اُلدنبرگ تحت تأثیر تعامل مقولههای هستهای استحاله شوند؛ به طوری که در مکان سوم قرن 21 ویژگی «زمینۀ خنثی» به «زمینۀ خنثیشده» و «همسطح کنندگی» به «همسطح شدگی» تبدیل شده است. ویژگی «برقرارکنندۀ گفتوگو» به قوت خود باقی مانده است. در مکان سوم قرن 21 «قابلیت دسترسی و شرایط لازم برای استقرار» با مفاهیم جدید «دسترسی به مکان سوم و استقرار آن» تعریف میشود. مکان سوم قرن 21 با مفهوم مصرفگرایی گره خورده است به طوری که الزاماً با مراجعین دائمی مرتبط نیست، بلکه با «مصرفکنندگان دائمی» در ارتباط است. «ظاهری فریبا» جانشین «ظاهر ساده»ی مکانهای سوم قرن 21 شده است. «حالوهوای دوستانه در مکانهای سوم» به «صمیمت و دوستی اما جزیرهای» تبدیلشده است. مکان سوم قرن 21 ویژگی «مشابه خانه اما متفاوت از آن» را به مفهوم «خانهای دور از خانه» استحاله کرده است.
