فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مثنوی «باغ فردوس» اثر الهامی کرمانشاهی، از مقاتل ادبی ـ تاریخی دورۀ ناصری است که با رویکردی هنری به واقعة عاشورا می‏پردازد. این پژوهش با هدف تحلیل بلاغی ـ روایی این اثر براساس نظریۀ روایت‏شناسی بلاغی جیمز فیلان انجام شده‎است. فیلان در این نظریه، بر تعامل سه‏ گانۀ «مؤلف، متن و مخاطب» و شیوه‏ های تأثیرگذاری متن از طریق ابزارهای بلاغی تأکید دارد. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی است و داده ‏ها با مطالعۀ کتابخانه‏ ای گردآوری شده‏اند. یافته ‏ها نشان می‏ دهد راوی با به‏ کارگیری هوشمندانۀ تقابل های دوگانه (حق/باطل، شهادت/ستم)، تغییر زاویۀ دید (گذار از روایت سوم‏شخص به گفت‏‌وگوهای نمایشی)، و استدلال‏ های اقناعی در سخنان امام حسین (ع) و یارانش، مخاطب را به همدلی با شخصیت‏ ها و پذیرش گفتمان حق ‏مدارانه سوق می‏دهد؛ همچنین، نمادپردازی ‏ها (مانند «باغ فردوس» به‌مثابۀ نماد پیروزی نهایی حق) و ایجاد نوسان روایی بین فشاره (صحنه‏ های نبرد) و گستره (لحظات عاطفی)، به جذابیت و تأثیرگذاری روایت افزوده ‎است. این شگردها نه‏ تنها در انتقال پیام عاشورا مؤثرند، بلکه با تحریک عواطف و تفکر مخاطب، زمینۀ رشد روحی ـ اجتماعی او را فراهم می‏ کنند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که «باغ فردوس» با تلفیق عناصر بلاغی و روایی، از گزارشی تاریخی فراتر رفته و به متنی تأثیرگذار در حوزۀ ادبیات آیینی تبدیل شده ‎است. این مطالعه همچنین کارآمدی نظریۀ فیلان را در تحلیل متون مذهبی ـ تاریخی، با تکیه بر نقش فعال مخاطب، تأیید می‏کند.