گاهشماری زمستان در فرهنگ عامۀ قوم ترک بجنورد (مطالعۀ اسنادی بیست روستای ترکنشین)
نویسندگان
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران
doi
10.48311/cfl.2025.86404.0چکیده
یکی از حوزههای مطالعه در فرهنگ و ادبیات عامه بررسی چگونگی گاهشماری در میان اقوام مختلف است، زیرا گاهشماری یکی از زیرشاخههای فرهنگ عامه محسوب میشود و از گذشتههای بسیار دور در فرهنگ اندیشگانی ایرانیان باستان، «زمان» از جایگاه ویژهای برخوردار بوده تا حدی که برای «زمان» آیین شناختهشدهای به نام «زروانیت» در نظر داشتهاند. ایرانیان در دورههای گوناگون سال را به شیوههای مختلفی تقسیم میکردند. یکی از این شیوههای تقسیمبندی توسط عامه مردم انجام میشد و با گاهشماری رسمی متفاوت بود. گاهشماری عامه بیشتر بر مبنای طبیعت استوار بوده است. در این گاهشماری، سال به دو فصل تابستان و زمستان تقسیم میشد و هر فصل بر مدار دو چله استوار بود؛ پس از آن، ماههای باقیمانده را به روزهای کوچکتر تقسیم میکردند. از آنجایی که گاهشماری، بخشی از فرهنگ و دانش ملتهاست که در گذر زمان با آداب و اعتقادات عامه تلفیق شده و این آداب و اعتقادات در میان اقوام هر ملت متفاوت است؛ بنابراین، در این پژوهش با روش مطالعۀ کتابخانهای و مصاحبۀ میدانی با 28 گویشور ترک که از سن بالای شصت سال برخوردارند و همچنین در روستاهای مورد پژوهش ساکن هستند و آشنایی و درک کاملتری نسبت به این شیوه از زمانسنجی (گاهشماری عامه) دارند، بخشبندی فصل زمستان را میان قوم ترک شهرستان بجنورد، مرکز استان خراسان شمالی، بررسی میکنیم تا ضمن آشنایی با گاهشماری عامیانۀ معمول در میان این قوم، جلوههایی از فرهنگ و ادبیات عامۀ مربوط به گاهشماری زمستان در بین قوم مذکور نیز به نمایش گذاشته شود. حاصل این پژوهش نشان میدهد مناطق ترکنشین بجنورد (بیست روستای مورد پژوهش که عبارتاند از چنارانشهر، اسفیدان، پیغو، صندلآباد، بازخانه، پاقلعه، اسدلی، درتوم، اماموردی، قاپاق، علیگل، گریوان، رختیان، نیستانه، حصار، تاتار، شیختیمور، عرب، گلی و قرهنوده) در تقسیمبندی فصل زمستان، دی و بهمن را به «چلۀ بزرگ» چهل روزه و «چلۀ کوچک» بیست روزه بخش میکردند و ماه اسفند را به شش بخش پنج روزه، سه قسمت ده روزه، چهار قسمت پنج روزه و یک بخش ده روزه یا دو قسمت پنج روزه و دو قسمت ده روزه تقسیم میکردند. مهمترین بازههای این فصل با آیینهای ویژهای همچون شب چله، آتشافروزی و کوزهشکنی همراه بود. همچنین ضربالمثل، اشعار و روایاتی درمورد این تقسیمبندی شکل گرفته که در حوزۀ ادبیات عامۀ قوم ترک بجنوردی حائز اهمیت است. هر چند که گاهشماری زمستان و آیینهای مربوط به آن در بین اغلب اقوام ایرانی وجود داشته و در بیشتر موارد دارای اشتراکاتی است، اما اجرای آن در میان هر قوم متفاوت بوده که درواقع از سبک زندگی و فرهنگ آن قوم ناشی میشود.
