فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

دستنویس‌ها و چاپ‌های بسیاری از موش و گربه به­نام عبید زاکانی فهرست یا منتشر شده‌اند، اما با بررسی و مقایسۀ آن‌ها مشخص می‌شود که بین این موش و گربه‌ها از نظر زبان، سبک و حتی قصه تفاوت بسیاری دیده می‌شود. این روایت‌ها نسبت به زمان و زبان عبید زاکانی عمدتاً متأخر و عامه حساب می‌شوند. به همین دلیل بسیاری در انتساب موش و گربه به عبید تردید کرده‌اند. برای بررسی این انتساب نخست می‌بایست نسبت این آثار با هم سنجیده و ریشه‌های مشترک آن‌ها شناخته شود. ما در این نوشته تنها به این بحث می‌پردازیم و این مسیر را در سه مرحله طی می‌‎کنیم. در بخش اول با تکیه بر ابیات پایانی داستان به مقایسۀ موش و گربه‌ها و طبقه‌بندی آن‌ها می‌پردازیم، در بخش دوم پایان داستان را در همۀ روایت‌ها بررسی می‌کنیم و در بخش سوم و پایانی نیز با تکیه بر ضبط ابیات در این موش و گربه‌ها و مقایسۀ آن‌ها با دستنویس‌های ناقص، اما کهن‌تر می‌کوشیم تا فرضیه‌هایی دربارۀ نسبت این روایت‌ها با هم، سرچشمۀ آن‌ها و دیگر روایت‌های احتمالی مطرح کنیم از نظر سبک و زبان این موش ‌و گربه‌ها را می‌توان در نه روایت و از نظر داستان در دو دستۀ کلی طبقه‌بندی کرد. همین تفاوت‌ها و چند ضبط کهنی که تنها در برخی از دستنویس‌های متأخر و عامه دیده می‌شوند، نشان می‌دهند که این موش و گربه‌ها هیچ یک از عبید نیستند.