فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در تصحیح متون، توجه به منابع جنبی و حتی گاه کتب امثال و حکم امری ضروری است. مصحح با توجه به مضمون و صورت­های اصلی ضرب‌المثل­ها می­تواند بعضی از ابهامات متون کهن را برطرف کند. دایره کاربرد این مثل­ها به مرور زمان محدودتر می­شوند و برای کاتبان به‌صورت عباراتی مبهم درمی­آیند و چه­بسا دستخوش تغییر و تصرف شوند. برای نمونه، عبارت «شمارِ خانه به بازار راست نیاید» مثلی کهن و معادل است با «حساب و کتابِ آدمی در خانه با آنچه در بازار می­بیند مطابقت نمی­کند» و به عبارتی دیگر «گمانِ آدمی با واقعیت راست نمی­آید». این مثل دست­کم از قرن پنجم در نظم و نثر فارسی به­کار رفته است و در روزگار ما نیز در آثار فارسی تاجیکی شواهد فراوان دارد، اما برای کاتبانِ دیوان سعدی ظاهراً عبارت آشنایی نبوده است و از این رو در بیشتر نسخه­های خطی و در همۀ چاپ­های موجود کلیات و غزلیات او، به­صورت محرّف «عرضِ جامه» به­جای «عرضِ خانه» آمده است و عموم شارحان غزل‌های سعدی هم، با اعتماد به متن و بی­آنکه به تبدیل و تحریف آن توجه کنند، بیت را به گونه­ای شرح کرده­اند که هیچ رابطه­ای با اندیشۀ سعدی نیافته است. در این نوشتار با استناد به بعضی از نسخ خطی دیوان سعدی و جست­و­جو در پیشینه و معنیِ آن، صورت صحیح بیت را پیشنهاد کرده­ایم.