بازتاب خواست قانون در نقد معماری و شهرهای پیشامدرن ایرانی در دوران مشروطه موردپژوهی: خاطرات عینالسلطنه؛ از ۱۳۰۰ تا ۱۳۳۹ ه.ق
نویسندگان
1 کارشناس ارشد مطالعات معماری ایران، گروه معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
doi
10.22059/jfaup.2022.270322.672169چکیده
در این مقاله به روش تفسیری-تاریخی و با استناد به متنی دستاوّل از دوران قاجار یعنی «خاطرات عینالسلطنه»، در پی پاسخ به این پرسش برآمدهایم که عینالسلطنه بهعنوان یکی از کسانی که هم دست به ثبت آراء و نظرات خود زده و هم علیرغم بستگیهایش به دربار خواهان تغییر جدّی اوضاع ایران است، چه نقدهایی بر معماری و شهرهای پیشامدرن ایران داشته است و چگونه میتوان این نقدها را با توجّه به خواست قانون بهعنوان مطالبهای محوری در دوران مشروطه تحلیل کرد؟ برای رسیدن به این منظور، پس از معرفی چارچوب نظری تحقیق که بر اساس تحلیلهای محمدعلیهمایون کاتوزیان دربارهی دوران مشروطه است، به بررسی متن خاطرات عینالسلطنه پرداختهایم و گزارههای نقادانهی او را از سال ۱۳۰۰ ه.ق تا کودتای رضاخان (۱۳۳۹ ه.ق) استخراج و دستهبندی کردهایم. این نقدها را در سه دستهی کلّی «نقد وضعیت بهداشتی شهرها و بناهای ایران»، «نقد طرح و وضع شهر» و «نقد طرح و عناصر بناها و معماری ایران» تقسیم کردهایم که هریک خود به زیرمجموعههایی قابل تقسیم هستند. در بخش تحلیلی نشان دادهایم که اکثر این نقدها، چه بهصورت عیان (مانند نقد وضعیت معابر) چه بهصورت پنهانتر (مانند خواست پلان در طرحریزی شهرها و بناها یا استانداردسازی بناها) به خواست همهجانبه و گستردهی «قانونمندی» و «پیشبینیپذیری» در دوران مشروطه گره خوردهاند.
