فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده گسست فضایی در شهرهای ایران به بازتولید نابرابری‌های دامن زده و شناسایی عوامل مؤثر بر آن، به روشن شدن سیاست‌گذاری‌های مؤثر کمک می‌کند. اما تاکنون هیچ مطالعه مروری چه سیستماتیک و چه روایی به بررسی گسست فضایی از منظر مفهوم «بالا شهر-پایین‌شهر» و عوامل مؤثر بر شکل‌گیری آن در شهرهای ایران نپرداخته است. درحالی‌که هر یک از مطالعات پیشین عوامل خاصی را ایجادکننده این شکاف می‌دانند. به همین منظور این پژوهش به شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر شکل‌گیری گسست فضایی در قالب دوگانگی «بالا شهر-پایین‌شهر» در شهرهای ایران می‌پردازد. با تلفیق روش‌های مرور روایی و تحلیل ساختاری، داده‌های کیفی جمع‌آوری و تحلیل‌شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد گسست فضایی در ایران ناشی از پنج دسته عامل اجتماعی-فرهنگی، اقتصادی، کالبدی-زیرساختی، مدیریتی و محیطی است. در میان ۱۴ عامل شناسایی‌شده، «اختلافات طبقاتی و فاصله بین دهک‌های اقتصادی»، «توزیع نابرابر خدمات و تسهیلات شهری» و «تفاوت‌های فضایی در سواد و اشتغال» پرتکرارترین و مهم‌ترین عوامل محرک هستند. تحلیل ساختاری نیز چهار گروه عامل را آشکار ساخت: (۱) عوامل تأثیرگذارِ کلیدی شامل اختلافات طبقاتی، هویت ذهنی بالا/پایین‌شهر و شکاف پایگاه اجتماعی؛ (۲) عوامل تأثیرپذیر مانند قیمت زمین و تقاضای مسکن؛ (۳) عوامل مستقل؛ و (۴) عوامل دووجهی. این پژوهش برای نخستین بار در ادبیات داخلی، عوامل محرک گسست فضایی را سیستماتیک شناسایی و سلسله‌مراتب تأثیرگذاری آن‌ها را مشخص کرده است. نتایج نشان می‌دهد که کاهش گسست فضایی مستلزم مداخله هدفمند در عوامل تأثیرگذارِ کلیدی به‌ویژه کاهش نابرابری‌های اقتصادی و اصلاح الگوهای توزیع خدمات شهری است.