راهیابی گنبدخانه به مساجد ایران، روایتی از گسست و پیوست فضا
نویسندگان
1 استاد، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
2 دانشجوی دکتری معماری، دانشگاه هنر اصفهان
3 استادیاردانشکده معماری، دانشگاه هنر اصفهان
doi
10.22059/jfaup.2015.56875چکیده
چهارطاق یا گنبدخانه از دوره ساسانی همواره در معماری ایران، نقشی پررنگ ایفا نموده است؛ به طوریکه پس از ورود اسلام نیز با وجود رواج مساجد شبستانی، به طور کامل کنار گذاشته نشده و به حیات خود ادامه میدهد. با این وجود، راهیابی تمام عیار گنبدخانه به مساجد ایران، در عصر سلجوقی صورت میگیرد. معماران ایرانی در سده پنجم، گنبدخانه را در قلب مسجد شبستانی جای داده و با استقرار ایوانها در چهار سوی حیاط، مسجد چهار ایوانی را به عنوان الگوی رایج در ادوار بعدی شکل میدهند. البته این دستاورد، گسست فضای یکپارچه مسجد شبستانی و بروز برخی تعارضات کارکردی را نیز به همراه دارد؛ که سیر تکامل مسجد در دورانهای بعد، تا حدود زیادی معطوف به حل آن میباشد. این مقاله میکوشد پس از تبیین چگونگی راهیابی گنبدخانه به مساجد ایران به روش تفسیر تاریخی، با تطبیق و تحلیل نمونههایی از دوران سلجوقی تا قاجار، نشان دهد که چگونه معماران، علی رغم برخی دشواریهای پیش آمده، سرسختانه کهن الگوی گنبدخانه را حفظ نموده و موفق میشوند از طریق ابداعات سازهای و هندسی، گسست پدیدآمده را برطرف نموده و ضمن معرفی الگوی ایرانی مسجد، به یک دستگاه فضایی یکپارچه و متنوع دست مییابند. واژه های کلیدی
