ارزیابی اثرات منفی میکروپلاستیکها بر کیفیت خاکهای کشاورزی (مقاله مروری)
نویسندگان
1 استادیار، گروه کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه آزاد اسلامی گرگان، گرگان، ایران.
doi
10.22069/ejsms.2026.23118.2172چکیده
چکیدهسابقه و هدف: آلودگی میکروپلاستیکها بهعنوان یک معضل زیستمحیطی مهم، تأثیرات گستردهای بر خاکهای کشاورزی دارد. این آلودگی از منابع مختلفی مانند زبالههای پلاستیکی، لجن فاضلاب و مالچهای پلاستیکی ناشی میشود. این ذرات میتوانند بهطور گستردهای در محیطهای کشاورزی پخش شده و باعث تغییرات در ساختار و عملکرد خاک شوند. بررسی این تغییرات مستلزم مطالعه دقیق اثرات فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی این آلودگی بر سیستم خاک است. افزایش حضور میکروپلاستیکها در خاک، خطراتی برای بهرهوری کشاورزی و سلامت اکوسیستم به همراه دارد.مواد و روشها: مطالعات پیشین بهطور گسترده، به بررسی جامع اثرات میکروپلاستیکها بر خاکهای کشاورزی و پیامدهای زیستمحیطی آن پرداختهاند. در این راستا، دادههای علمی موجود در مورد ورود میکروپلاستیکها به خاک از طریق تجزیه زبالههای پلاستیکی، استفاده از لجن فاضلاب و کاربرد مالچهای پلاستیکی جمعآوری و تحلیل شد. مطالعات مختلف نشان داده اند که حضور میکروپلاستیکها میتواند منجر به تغییراتی در ویژگیهای فیزیکی خاک مانند پایداری ساختمان، ظرفیت نگهداشت رطوبت و نفوذپذیری شود. همچنین، یافتههای حاصل از پژوهشهای آزمایشگاهی و میدانی حاکی از تأثیر این ذرات بر چرخههای عناصر غذایی خاک مانند نیتروژن و کربن و نیز بر فعالیتهای میکروبی هستند. نقش میکروپلاستیکها بهعنوان حامل آلایندههای شیمیایی از جمله فلزات سنگین و ترکیبات آلی سمی نیز در برخی مطالعات مورد تأکید قرار گرفته است.یافتهها: نتایج حاصل از مطالعات پیشین نشان میدهد که میکروپلاستیکها تأثیرات گستردهای بر ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک دارند. حضور این ذرات با کاهش پایداری ساختمان خاک، انسداد منافذ و کاهش نفوذپذیری، موجب اختلال در عملکرد طبیعی خاک میشود. همچنین، شواهد حاکی از آن است که میکروپلاستیکها با ایفای نقش بهعنوان ناقل آلایندههای شیمیایی، به کاهش تنوع زیستی و افت فعالیتهای میکروبی منجر میگردند. افزون بر این، اختلال در چرخههای زیستژئوشیمیایی بهویژه چرخه نیتروژن و کربن، افزایش انتشار گازهای گلخانهای را در پی دارد. مجموعه این تغییرات، کاهش حاصلخیزی خاک، افت کیفیت و کمیت محصولات کشاورزی و بروز تنشهای اکسیداتیو در گیاهان را به دنبال داشته و بر لزوم انجام پژوهشهای جامعتر و توسعه راهکارهای مدیریتی و پایدار در مواجهه با این آلاینده نوظهور تأکید دارد.نتیجهگیری: اگر چه تاثیر میکروپلاستیکها بر خاک به ویژگیهای فیزیکوشیمیایی خاک و نوع و اندازه میکروپلاستیک وابسته است و گاهی با اثرات موقتی با خنثی همراه است اما در راستای کاهش اثرات منفی، مدیریت آلودگی میکروپلاستیکها در خاکهای کشاورزی ضروری است. این امر نیازمند توسعه فناوریهای نوآورانه و ارائه راهکارهای عملی جهت کاهش آسیبهای زیستمحیطی است. تحقیقات آینده باید بر درک اثرات بلندمدت میکروپلاستیکها بر اکوسیستم خاک و تدوین راهبردهایی برای جلوگیری از تجمع آنها تمرکز داشته باشد. همچنین، سیاستگذاران باید تدوین قوانین و تقویت همکاریهای بینالمللی را در اولویت قرار دهند. اقدامهای فوری در این زمینه برای حفظ امنیت غذایی، پایداری کشاورزی و سلامت زیستمحیطی نسلهای آینده حیاتی است.
