فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

تمدن‌سازی اسلامی را از ابعاد مختلفی می‌توان بررسی کرد. نوشتار حاضر درصدد است تمدن‌سازی اسلامی را با مصداقی عینی در تاریخ ایران اسلامی با توجه به بسترهای فکری و اعتقادی شیعه ارزیابی کند. ازجمله مهم‌ترین جنبش‌های شیعی در ایران که در برابر خلافت عباسی و امارت‌های آن ایستادگی کرد، نهضت علویان طبرستان بود که به‌عنوان نخستین حکومت شیعه در ایران نیز شناخته می‌شود. بنابراین مسئلۀ پژوهش حاضر چنین تدوین شده است که زمینه‌های اعتقادی شیعه در جهت روی کار آمدن علویان طبرستان چه بوده است. لذا ضمن بهره‌مندی از مدل چهارگانۀ اسپریگنز به روش تحلیلی و تاریخی در چهار محور مشکل‌شناسی، تعلیل‌شناسی، آرمان‌شناسی و راه‌حل‌شناسی چنین نتیجه‌گیری شد: روی کار آمدن حکومت علویان در طبرستان متأثر از گرایش‌های مذهبی‌شان یعنی شیعۀ زیدیه بوده است. فارغ از عوامل گویای جغرافیایی و سیاسی، به ‌نظر می‌رسد باورهای اعتقادی و کلامی فرقۀ زیدیه متقدم درزمینۀ امامت و تفسیر خاص آنان از شروط امام، با توجه به عملکرد گفتمان غالب و مسلط دستگاه خلافت، انگیزۀ تأسیس ایدئولوژی بسیج‌گر و متعاقب آن، تشکیل حکومت انقلابی علویان طبرستان را با هدف مقابله با ظلم و ستم خلفا و استقرار نظامی عادلانه فراهم ساخته است؛ بنابراین بحران سیاسی‌اجتماعی قرون نخستین اسلام ازجمله اختلافات فرقه‌ای و عدم وحدت جامعۀ اسلامی و نیز نبود دولت مرکزی نیرومند، در نهایت به ضعف دستگاه خلافت انجامید که خود حاصل فقدان رهبری امامت به‌مثابۀ استمرار نبوت و اجرا نشدن درست قوانین شریعت و بی‌عدالتی حکام بود؛ از‌این‌رو مقالۀ حاضر مبنای اصلی خیزش علویان طبرستان را به‌عنوان الگوی تمدن‌ساز اسلامی در بسترهای فکری و اعتقادی مذهب تشیع جست‌وجو کرده است که این امر، به‌خودی‌خود بسترهای تاریخی آن عصرِ جهان اسلام را نیز مورد توجه قرار می‌دهد.