بررسی روششناسی تحلیل محتوای کیفی تطبیقی
نویسندگان
1 فوق دکتری جامعهشناسی دانشگاه تهران، عضو هیئت علمی پژوهشگاه امنیت و پیشرفت، گروه فلسفه امنیت، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری و عضو هیئت علمی پژوهشگری امنیت، گروه امنیت، دانشگاه علوم انتظامی ، تهران، ایران
doi
10.22035/isih.2026.5449.5100چکیده
این مقاله به ابداع و صورتبندی یک روش تحقیق نوین در حوزه تحلیل کیفی با عنوان «تحلیل محتوای کیفی تطبیقی» میپردازد؛ روشی کاملاً کیفی و میانپارادایمی که با اتکا بر منطق «ابداکتی»، امکان تلفیق نظاممند فرایندهای استقرایی (کشف مضامین نوظهور) و قیاسی (سازماندهی چارچوبمحور) را در قالب یک پروتکل تحلیلی فراهم میسازد، بدون اینکه دادهها به شاخصهای کمی تقلیل یابند یا ادعای علیت قطعی مطرح گردد. طراحی این روش در قالب یک پژوهش توسعهای–کیفی؛ مبتنی بر مرور نظاممند ادبیات روششناختی در سالهای2000تا 2025 و متاسنتز کیفی ۳۰ منبع منتخب انجام و در نتیجه، تحلیل محتوای کیفی تطبیقی بهصورت یک چارچوب عملیاتی پنجمرحلهای شامل: گردآوری و آمادهسازی دادهها، کدگذاری ترکیبی (باز و هدایتشده)، نرمالسازی فازی و تحلیل تطبیقی چندلایه، تفسیر نتایج و بازنمایی یافتهها صورتبندی شده است. برای نمایش ظرفیت تحلیلی و اعتبار روش، تحلیل محتوای کیفی تطبیقی در یک مطالعه موردی با موضوع «امنیت» به کار گرفته شد و نتایج نشان داد که این چارچوب قادر است الگوهای شرطی، همپوشانیها و تنشهای مفهومی را در خوانشهای پارادایمی متفاوتِ مدرن (امیل دورکیم) و پستمدرن (ژاک دریدا) از امنیت آشکار سازد و امکان تحلیل تطبیقی معنای امنیت را در درون پارادایم کیفی فراهم آورد. یافتهها نشان میدهد که تحلیل محتوای کیفی تطبیقی با ایجاد پیوندی درونی میان کشف معنای دادهمحور و انسجام نظری، الگویی روشمند، بازتولیدپذیر و میانرشتهای برای تحلیل پدیدههای پیچیده اجتماعی و فرهنگی ارائه میدهد؛ هرچند شفافسازی سطوح فازی و توسعه شاخصهای روایی و پایایی از الزامهای توسعه آتی این روش به شمار میآید.
