طیف مفهومی اسراف تا فساد در قرآن: بازخوانی رابطه الگویِ خوراک و بحران زیستمحیطی
نویسندگان
1 استادیار، علوم قران و حدیث، پژوهشکده مطالعات میانرشتهای قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 استاد، اکولوژی، گروه تنوع زیستی و مدیریت اکوسیستمها، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
3 دانشآموخته کارشناسی ارشد، علوم قرآنی، پژوهشکده مطالعات میانرشتهای قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
doi
10.22035/isih.2025.5450.5143چکیده
در دوران معاصر، بحران محیط زیست یکی از جدیترین تهدیدهای جهانی به شمار میآید که ریشه در رفتارهای انسانی از جمله الگوهای نادرست مصرف دارد. این پژوهش با رویکردی میانرشتهای و روش توصیفیـتحلیلی، بهبررسی نگرش قرآن نسبت به میزان و حدود مصرف خوراک انسان و تأثیر آن بر محیط زیست میپردازد. مسئله اصلی پژوهش آن است که مفاهیم کلیدی قرآن در حوزه خوراک، چگونه رفتارهای مصرفی انسان را طیفیسازی کرده و از چه منظری تجاوز از حدود الهی را منشأ فساد و فروپاشی اجتماعی و زیستمحیطی میداند. در این راستا، مفاهیمی چون «اسراف»، «اعتداء/طغیان» و «فساد» بهمثابه سه سطح معنایی و رفتاری از مداخله انسان در طبیعت تحلیل شدهاند. «اسراف» عموماً نمایانگر سطحی فردی از زیادهروی در مصرف است که خروج از حد نیاز را نشان میدهد. «اعتداء/طغیان و عصیان» عبور از مرزهای مشروع، بهگونهای است که آثار اجتماعی و جمعی دارد و نوعی تعرض به حقوق دیگران یا نظام طبیعی تلقی میشود. در نهایت، «فساد» نماد سرپیچی گسترده و بیمهابا از مرزهای اخلاقی و الهی است که در نهایت منجر به زوال تمدنی و قومی میشود (بقره: ۲۵). این ساختار معنایی نشان میدهد که قرآن با ترسیمِ یک طیف هشداردهنده، مرزهای تصرف در طبیعت را روشن ساخته و از طریق آن، الگویی برای تنظیم رابطه انسان با محیط زیست ارائه داده است. یافتههای پژوهش بر این دلالت دارد که تجاوز از حدود الهی در مصرف خوراک نه تنها یک نافرمانی دینی بلکه عامل کلیدی در فروپاشی تمدنها و زیستبومها تلقی میشود.
