تیپولوژی نافرمانی مدنی زنان در اینستاگرام: تحلیلی بر کنش‌های اعتراضی در جنبش «زن، زندگی، آزادی»

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم اجتماعی،دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.( نویسنده مسئول)

2 دانشجوی دکتری علوم ارتباطات ، گروه علوم ارتباطات اجتماعی ،واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران

doi
10.22034/scm.2025.532377.1904
چکیده

این پژوهش با هدف شناسایی تیپولوژی نافرمانی مدنی زنان در اینستاگرام، در چارچوب جنبش «زن، زندگی، آزادی»، انجام شده است.. داده‌ها از ۲۰ صفحه اینستاگرامی متعلق به زنان کنشگر مدنی گردآوری و ۴۰ پست برتر بر اساس بیشترین میزان تأیید (لایک) انتخاب شد. تحلیل داده‌ها بر مبنای طبقه‌بندی جین شارپ صورت گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهند که ۸۵٪ از پست‌ها در قالب کنش‌های گفتاری اعتراضی طبقه‌بندی می‌شوند. بیش از نیمی از آن‌ها، روایت رسمی حکومت درباره مرگ مهسا امینی را به چالش کشیده و با تکیه بر نمادسازی و بازنمایی دوگانه «ظالم/مظلوم»، سعی در ایجاد همبستگی اعتراضی داشته‌اند. همچنین کنش‌های زنان در اینستاگرام درجنبش زن زندگی آزادی ، نمونه‌ی بارزی از مقاومت فرهنگی در برابر گفتمان مسلط است. زنان با انتشار تصاویر بدن بدون حجاب، روایت‌های شخصی از خشونت، و نمادهایی چون "سوزاندن روسری"، هنجارهای جنسیتی تحمیل‌شده توسط دولت را به چالش کشیدند. کنش‌های زنان درآن مقطع زمانی در فضای اینستاگرام ، صرفاً "اعتراض" نبود، بلکه فرایند خلق فرهنگ مقاومت بودچرا که زنان با تبدیل بدن به متن، روایت شخصی به سیاست، و اینستاگرام به میدان نبرد، گفتمان مسلط را در سطح نمادین خلع سلاح کردند. تحلیل نشان داد که زنان با بهره‌گیری از ابزارهای رسانۀ اجتماعی به شیوه‌ای نوین و مؤثر در تداوم جنبش و گسترش آن نقش‌آفرینی کرده‌اند.