از نماد تا کالبد: تأثیر اسطوره بر معماری و جغرافیای فرهنگی فضاهای شهری ایران معاصر
نویسندگان
1 گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
2 گروه معماری، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 گروه معماری، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
doi
10.22034/jgeoq.2025.557603.4360چکیده
بحران معنا در معماری معاصر ایران، حاصل گسست میان سنت اسطورهای و کالبد مدرن است؛ گسستی که سبب شده فضاهای شهری از ریشههای فرهنگی و جهانبینی ایرانی فاصله بگیرند. در این میان، بازخوانی نقش اسطوره بهعنوان زبان ناخودآگاه جمعی در شکلدهی به فضا، میتواند راهی برای بازیابی هویت و معنا در معماری شهری باشد. پژوهش حاضر با عنوان «از نماد تا کالبد: تأثیر اسطوره بر معماری و جغرافیای فرهنگی فضاهای شهری ایران معاصر» با هدف تبیین نسبت میان اسطوره، نماد و کالبد در دو میدان تاریخی تهران ـ میدان مشق و میدان حسنآباد ـ انجام شده است. روش تحقیق کیفی و تفسیری است که بر مبنای مشاهده میدانی، تحلیل اسنادی و خوانش تطبیقی لایههای چهارگانهی اسطورهای، نمادین، کالبدی و جغرافیای فرهنگی سامان یافته است. یافتهها نشان میدهد میدان مشق، بازتاب نظم عقلانی و اقتدارگرای مدرن است که در آن اسطورهی صعود و فرمانروایی در قالب محور قدرت بازتولید شده، در حالیکه میدان حسنآباد بیانگر نگرشی مردممحور و وحدتگراست که در آن کهنالگوی دایره و مرکز، هماهنگی و توازن کیهانی را القا میکند. تحلیل تطبیقی بر پایهی نظریههای پدیدارشناسی و پسامدرن (هایدگر، باشلار، دریدا، اکو) آشکار ساخت که معنا در معماری معاصر نه در فرم صرف، بلکه در پیوند میان اسطوره، ادراک و تجربهی زیسته شکل میگیرد. بر این اساس، نتیجه پژوهش تأکید میکند که تداوم اسطوره در کالبد شهر، هنگامی پایدار میماند که فضا بهعنوان متن فرهنگی چندلایه و تفسیرپذیر طراحی شود، نه صرفاً بهعنوان ساختاری کالبدی و کارکردی.
