فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

کتاب مثنوی مولوی یکی از آثار عرفانی است که امروزه بخش­های شش­گانه­اش را با تعبیر دفتر از هم بازمی‌شناسیم. در این پژوهش این نکته بررسی می­شود که واحد شمارش این بخش­ها در دوره‌ی مولوی و در نظر شارحان مثنوی، به‌ترتیب تاریخی چه بوده‌ است؟ آیا از همان آغاز واحد شمارش بخش­های مثنوی، دفتر بوده ‌است یا مولانا و نزدیکانش غیر از بخش­بندی کتاب به‌صورت مشهور امروزی از تعابیر دیگر استفاده می­کرده­اند. بررسی سیر تاریخی نشان می­دهد که مولوی خود از تعابیر مختلفی ازجمله مثنوی و دفتر و... برای نامیدن بخش­های شش­گانه استفاده کرده و نکته‌ی قابل‌توجّه این است که شاعر خود بخش‌های شش‌گانه را با یک نام خطاب نکرده ‌است. نزدیکان و مریدان مولوی هم تعبیری واحد برای اشاره به بخش‌های شش‌گانه‌ی کتاب نداشته‌اند؛ امّا قراینی در متون مربوط به زندگی مولوی هست که نشان می‌دهد برای اشاره به بخش‌های مثنوی معنوی، ‌به تبعیّت از مولانا‌ از تعبیر مثنوی استفاده می‌کرده‌اند. سپهسالار و افلاکی اصطلاح مثنویات را برای اشاره به بخش‌های مثنوی به کار برده‌اند. با توجّه به جمع بستن واژه‌ی مثنوی در مقام اشاره به بخش‌های مثنوی، این نکته بر ما روشن می‌شود که این واژه در نزد نزدیکان مولوی به‌منزله‌ی اصطلاحی خاص برای نامیدن بخش‌های شش‌گانه‌ی مثنوی بوده ‌است. شارحان مثنوی هم اتفاق‌نظری درباره‌ی نامیدن بخش‌های مثنوی معنوی ندارند. از قرن یازدهم به بعد تعبیر عامّ دفتر به‌عنوان تعبیری خاصّ برای شمارش بخش‌های مثنوی به کار رفته‌ است، همچنان‌که نام عامّ مثنوی  ‌که نام یکی از قالب‌های شعر فارسی است، خاصّ کتاب مولوی شده ‌است.