فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بحران ریزگردها به عنوان یک چالش زیست‌محیطی پیچیده در مناطق خشک و نیمه‌خشک، به ویژه در استان خوزستان ایران، ناشی از ترکیب عوامل طبیعی (مانند خشکسالی و تغییرات اقلیمی) و انسانی (مانند سدسازی بی‌رویه، خشک شدن تالاب‌ها و مدیریت ناپایدار منابع آبی در کشورهای همسایه مانند عراق، سوریه و عربستان) است. این پدیده نه تنها یک مسئله زیست‌محیطی است، بلکه ابعادی ژئوپلیتیکی دارد و امنیت اقتصادی-اجتماعی را تهدید می‌کند. هدف اصلی پژوهش، تحلیل ژئوپلیتیکی این بحران و تبیین تأثیر آن بر امنیت اقتصادی (مانند کاهش تولید کشاورزی و صنعتی) و اجتماعی (مانند سلامت عمومی و مهاجرت) استان خوزستان است، همراه با ارائه راهبردهایی برای مدیریت بحران و ارتقای همکاری‌های منطقه‌ای. رویکرد کیفی با استفاده از روش تحلیل مضمون (بر اساس مدل شش‌مرحله‌ای براون و کلارک) و نظریه داده‌بنیاد (کدگذاری باز، محوری و انتخابی) است. همچنین جامعه پژوهش شامل ۲۴ نفر از خبرگان، متخصصان محیط‌زیست، مدیران اجرایی و ذی‌نفعان محلی (نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی تا اشباع نظری) بوده و ابزار گردآوری داده‌ها نیز مصاحبه عمیق نیمه‌ساختاریافته می‌باشد. از تحلیل مصاحبه، ۱۴۸۲ کد اولیه، ۶۴ خوشه معنایی و ۱۲ مضمون اصلی استخراج شد. مقوله مرکزی "ژئوپلیتیک عدم حکمرانی منابع و تاب‌آوری پایین: چرخه بحران‌زا در خوزستان" شناسایی گردید، که نشان‌دهنده چرخه‌ای از عوامل ساختاری (منشأ ۷۰% فرامرزی ریزگردها، خشک شدن تالاب‌هایی مانند هورالعظیم با کاهش ۷۰ درصدی سطح آب)، ضعف حکمرانی (عدم هماهنگی منطقه‌ای، سیاست‌های مقطعی و کمبود بودجه)، پیامدهای اقتصادی (کاهش ۳۰-۴۰ % تولید کشاورزی مانند گندم و خرما، اختلال در صنایع نفت و حمل‌ونقل) و اجتماعی (افزایش ۲۵-۳۵ % بیماری‌های تنفسی و روانی، مهاجرت ۱۵-۲۰ % روستاییان و کاهش انسجام اجتماعی) است. تاب‌آوری پایین و نابرابری عدالت زیست‌محیطی چرخه را تشدید می‌کند. بحران ریزگردها تأثیر منفی معناداری بر امنیت اقتصادی و اجتماعی دارد، اما مدیریت ژئوپلیتیکی می‌تواند اثرات را کاهش دهد. پیشنهادها شامل ایجاد کنسرسیوم مدیریت حوضه دجله-فرات، سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری محلی، سیاست‌های عدالت‌محور و پایش شفاف داده‌ها است. این راهبردها می‌توانند چرخه بحران را شکسته و توسعه پایدار را تا ۲۵-۴۰ درصد تقویت کنند.