فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

امنیت ملی جوهره استقلال، تمامیت ارضی و حاکمیت بوده و حفظ اهداف دیگر و نیز به‌وجود آورنده و زمینه‌ساز هر هدف کلان در کشورها در گرو حفظ و ایجاد این هدف است. بنابراین می‌توان گفت امنیت ملی یکی از مهمترین اهداف سیاست خارجی هر کشوری محسوب می‌شود. راز وجود امنیت ملی، داشتن مرزهای مطمئن است. مرز ایران با افغانستان به‌دلیل داشتن ویژگی‌های فقر و محرومیت مرزنشینان بویژه در کشور همسایه، بی‌ثباتی و رواج فضای هرج و مرج و بی قانونی، حضور و فعالیت گروههای مسلح تروریستی و کارتل‌های مواد مخدر در منطقه و ترددهای غیرقانونی اتباع مهاجر یکی از نقاط بحران‌خیز و آسیب‌پذیر کشور محسوب می‌شود. لذا امنیت در این منطقه به‌جهت نفوذپذیری مرز و نیز داخل استان خراسان رضوی از جنبه‌های گوناگون مورد تهدید واقع می‌شود. این امر ایران را وادار ساخته است سرمایه‌گذاری کلانی برای کنترل مرزهای خود در قالب پروژه انسداد داشته باشد. با توجه به تحمیل هزینه‌های کلان طرح انسداد مرزها به جمهوری اسلامی ایران و عدم وجود تحقیقات علمی در خصوص شناخت تأثیرات مثبت و منفی این طرح، پژوهش حاضر به‌دنبال پاسخ به این سوال است که کنترل مرزهای استان خراسان رضوی با افغانستان، چه نقشی در امنیت استان داشته است و با چه راهکارهایی می‌توان آن را ارتقاء بخشید؟پژوهش حاضر به‌لحاظ روش‌شناسی دارای ماهیت همبستگی بوده و به‌دنبال بررسی ارتباط بین دو متغیر کنترل مرزی و امنیت می‌باشد که با استفاده از دو روش اسنادی (کتابخانه‌ای، فیش‌برداری، آمار نهادها و سازمانهای مختلف) و میدانی (مشاهده و مصاحبه با مرزنشینان و مسئولین) و بهره‌‌گیری از بسته‌های نرم‌افزاری آمار استنباطی SPSS و GIS، اقدام به جمع آوری و در نهایت تجزیه و تحلیل اطلاعات شده است. یکی از مؤلفه‌های اصلی و تأثیرگذار بر امنیت استان و مرز، که می‌تواند به‌عنوان فاکتور تقویت کننده نیز محسوب شود، مقوله معیشت مرزنشینان است. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل پرسشنامه‌ها و مصاحبه با مردم، مسئولین و آمار سازمانهای داخلی و بین‌المللی، نشان می‌دهد پروژه کنترل مرز تأثیر مهمی بر امنیت و متقابلاً معیشت منطقه داشته؛ به‌طوری که 87 درصد از مردم و مسئولین سه شهرستان مرزی معتقدند که احداث دیوار بتونی، پاسگاههای مرزی و بازارچه مرزی در بخش‌هایی از مرز تأثیر خیلی زیاد و زیاد در ایجاد امنیت منطقه داشته است. در زمینه کنترل مرز و شیوه‌های گوناگون آن که در طول مرز اجرا شده است، احداث پاسگاه‌های مرزی با 90 درصد مقام اول، دیوار بتونی با 70 درصد دوم و احداث بازارچه مرزی با 60 درصد جایگاه جایگاه سوم را در ایجاد امنیت و بهبود معیشت منطقه داشته است. نکته مهم در امر کنترل مرز استان این است که تنها استفاده از دستگاه‌های الکترونیکی و مستحدثات فیزیکی جهت ایجاد امنیت تأثیر ندارد و باید عامل توسعه و ایجاد رونق اقتصادی را نیز در منطقه توامان و به‌همراه کنترل فیزیکی لحاظ نمود. هرگونه برنامه‌ریزی باید بر مبنای رابطه متقابل فوق اجرا گردد تا شاهد افزایش روز افزون امنیت در منطقه باشیم.پس از تجزیه و تحلیل یافته‌های پژوهش، مدل نهایی و کاربردی تحقیق حاصل شد و مشخص گردید که ایجاد امنیت به دو عامل کنترل مرز و معیشت مرزنشینان، بستگی دارد. از طرفی بین کنترل مرز و معیشت مرزنشینان نیز رابطه متقابل و مستقیمی برقرار است. تنها توجه به یکی از عوامل مذکور در ایجاد امنیت در منطقه و استان بیهوده می‌باشد. پس از مشخص شدن رابطه دو عامل کنترل مرز و معیشت مرزنشینان، پارامترهایی که می‌توان با اجرای آن به کنترل مرز استان رسید، طبق مدل مذکور، استفاده از مدل توسعه‌ای و مدل نظامی- انتظامی است. در مدل توسعه‌ای می‌توان بازارچه‌های مرزی را فعال نمود و توسعه داد؛ در مدل نظامی- انتظامی با دو شیوه انسداد فیزیکی با استفاده از پاسگاه‌های مرزی، احداث دیوار بتونی و انسداد الکترونیکی در مناطق مرتفع و کوهستانی مانند مناطق جهنم‌دره در تربت جام که امکان استفاده از انسداد فیزیکی وجود ندارد، ‌باید از عوامل اپتیکی، راداری و GIS استفاده شود. بنابراین پژوهش حاضر پیشنهاد می‌کند با استفاده از مدل تلفیقی می‌توان مرز استان خراسان رضوی با کشور افغانستان را کنترل نمود. در رابطه با معیشت مرزنشینان می‌توان با ایجاد اشتغال (از طریق بازارچه‌های مرزی) و متعاقب آن افزایش درآمد، کاهش نرخ بیکاری، معیشت مردم منطقه را ارتقاء بخشید که در نهایت منجر به افزایش امنیت در منطقه و استان مورد مطالعه شود.