فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بررسی تطبیقی رموز عرفانی منظومه‌ی مهر و ماه جمالی دهلوی با داستان شیخ‌صنعان عطارسکینه رسمی *عاتکه رسمی** چکیدهمنظومه‌ی مهر و ماه، مثنوی عاشقانه‌ی جمالی دهلوی یکی از مریدان طریقت سهروردیه است. اگرچه این مثنوی در اصل داستانی عاشقانه است که قهرمان داستان در پی رؤیای معشوق از بدخشان به «مینا» سفر می‌کند؛ اما با تأمّل دیده می‌شود که طرح داستان با داستان شیخ‌صنعان منطق‌الطیر مطابقت دارد و سیروسلوکی روحانی را به تصویر درآورده است، چنان‌که در منطق‌الطیر، شیخ‌صنعان در پی رسیدن به معشوق از تمام شهرت و اعتبار ظاهری خویش درمی‌گذرد تا به عشق واقعی دست یابد. در منظومه‌ی مهر و ماه نیز «ماه» در پی رؤیای خویش  با دست‌شستن از تمامی امکانات، قدم در راه سلوک می‌گذارد و با گذر از تمامی تعیّنات، فنا را تجربه می‌کند. در این داستان درویش غار بدخشان و خضر راه‌دان در رسیدن ماه به مهر و اتّحاد آن‌ها به‌عنوان پیر فرزانه نمود می‌یابند و چون کار دشوارتر می‌شود، حضرت محمد (ص) همانند داستان شیخ‌صنعان در رؤیای همراهِ قهرمان ظاهر می‌شود و به یاریگری می‌پردازد. رموز عرفانی مطرح در منظومه‌ی مهر و ماه کاملاً تداعی‌کننده‌ی منطق‌الطیر عطار است. اگر عطار با طرح داستان شیخ صنعان، باری دیگر قدرت عشق را در رسیدن به کمال تبیین می‌کند، جمالی دهلوی نیز با داستان مهر و ماه، سفر عرفانی ماه را به تصویر می‌کشد. صرف‌نظر از شرایط سن و اختلاف ادیان که عشق شیخ‌صنعان را به‌صورت عشقی ممنوع معرفی می‌کند، در هر دو داستان عناصری چون رؤیای حرکت‌بخش، شب به‌عنوان  زمان نقطه‌ی عطف سفر، سفر از شرق به غرب، موانع و خطرات بازدارنده سلوک، هم‌سویی عقل و عشق، نمود حضرت محمد (ص) در رؤیای همراه قهرمان، گذر از عشق مجازی به عشق حقیقی، در سلوک قهرمانان  دیده می‌شود. این مقاله بر مبنای مکتب فرانسه، به سیرعرفانی ماه و تأثّر آن از داستان شیخ‌صنعان می‌پردازد.واژه‌های کلیدی: جمالی دهلوی، شیخ‌صنعان، عرفان، عشق، عطار، مهر و ماه.  * دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز rasmi1378@yahoo.com** دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان rasmi1390@yahoo.com (نویسنده‌ی مسئول)تاریخ دریافت مقاله: 16/1/1400                       تاریخ پذیرش مقاله: 28/4/1400