فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

دیوان خاقانی مشحون از تصاویر، تعابیر و مفردات غریبی است که باعث دیریابی اشعار وی شده­ است. یکی از بسترهایی که خاقانی در آن مفردات دیریاب استعمال نموده­، فرهنگ عامه‌ی جغرافیا و اقلیم زیستی خود بوده ­است. «شیشه‌ی بازیچ» از نمونه واژه­هایی است که مربوط به منطقه‌ی اران و جغرافیای زیستی خاقانی بوده­ که در برخی نسخ کاتبان و به‌تبع آن مصححان برای مأنوس­سازی، این وجه غریب را به «شیشه‌ی نارنج» و «شیشه‌ی بازیچه» تحریف کرده­اند؛ یعنی ازیک‌طرف به‌خاطر تسامح در نقطه­گذاری، آن را به «شیشه‌ی نارنج» و ازطرف‌دیگر با افزودن هاء غیرملفوظ، به «شیشه‌ی بازیچه» بدل کرده­اند که البته گویا مورد دوم شکل دیگری از تلفظ همان بازیچ است. وجه غریب «شیشه‌ی بازیچ» یا «بازیچ» در برخی نسخ محفوظ مانده ­است. با دقت در موارد استعمال، نشانه­هایی ایضاحی از این پدیده نمایان­گر می­شود. این پدیده که به‌خاطر غرابت استعمال از فرهنگ­ها نیز فوت گردیده­، آن‌گونه که از ابیات مستعمل در آن برمی­آید، حقه­ای شیشه­ای مربوط به مشعبدان و معرکه­گیران ­است که گاه آن را از گلاب و آب پر می­کرده و بر سر می­گذاشته و با آن حرکات نمایشی و محیرالعقول انجام می­داده­ و گاه نیز با شعبده از آن اشکالی و اشیای را بیرون می­آورده­اند. به‌خاطر جنس شیشه­ای این پدیده، گاه به آسمان تشبیه شده که شیشه­سان‌بودن آن در اساطیر هم مذکور است و گاه دل و گاه شیشه‌ی کافور به آن مانند شده ­است.