فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در شمایل‌نگاری دنیای باستان، هرکول شخصیت اسطوره‌ای یونانی، در حالات و ژست‌های متفاوتی تصویر شده است. یکی از این فرم‌ها، شمایل فرد لمیده بر تخت است. این صحنه بیانگر ضیافتی است که برای متوفی تدارک دیده می‌شد. شخصیت قابل تطبیق با او در هند (گنداره)، وَجرَپانی است. به رغم وجوه اشتراکی که میان هرکول و وَجرَپانی (محافظ شخصی بودا) وجود دارد؛ نمادهای به کار رفته و ساختار روایی این اسطوره هندی با نسخه یونانی تفاوت‌های آشکاری دارد که ماحصل بافت فرهنگی و زمینه‌ی مذهبی و تاریخی حوزه فرهنگی هند می‌باشد. هدف از این پژوهش واکاوی سفر نمادین هرکول به هند و تبدیل او به وَجرَپانی، معانی نهفته در حالت نیروانه یا خفته (کمال یافته) و شناخت حالت‌ها و ژست‌های فرد لمیده بر تخت (هرکول) است. پژوهش حاضر از لحاظ ماهیت توصیفی -تحلیلی است و بر پایه تحلیل آیکونولــوژی پانوفســکی صورت گرفته است. حاصل مطالعه نشان می‌دهد که هرکول در سفر خود از غرب (یونان) به شرق (هند)، با روایت وَجرَپانی کهن‌الگوی هندی تلفیق شده و تغییراتی در فرم و محتوای آن صورت می‌گیرد. وَجرَپانی مانند هرکول قهرمان و نابود کننده دشمنان نیست بلکه محافظ بودا است و با شمایلی خشن و داشتن وَجرَ، مخالفان و نافرمانان بودا را می‌ترساند و رام می‌کند. در حالی‌که هرکول با زحمات خودش و طی سفر و مأموریت‌های سخت، طبیعت نافرمان خود را رام می‌کند و به آرامش و جاودانگی می‌رسد. در مجموع آیکون هرکول لمیده بر تخت، تبدیل به نیروانه یا بودای دراز کشیده بر تخت می‌شود. هر دو به کمال و آرامش ابدی و جاودانگی می‌رسند و در واقع، نیروانه ماحصل سفر نمادین هرکول لمیده بر تخت (از لحاظ فرم و نه محتوا) به شرق (هند) است.