فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در دوران حکومت قاجاریان، تغییرات شگرفی در پوشاک مردانه رخ نمود که به‌تبع، ویژگی‌های کیفی منسوجات مورداستفاده در این کاربرد را تحت‌الشعاع قرار داد. هدف این مقاله، بررسی پارچه‌های مصرفی در بالاپوش مردانة عصر قاجار از منظر طرح، نقش، رنگ و جنسیت است با این پرسش که «تأثیر تغییرات فرمی بالاپوش مردانة عصر قاجار بر ویژگی‌های کیفی منسوجات کاربردی همچون طرح، نقش، رنگ و جنسیت چگونه بروز یافت؟» جهت دست‌یافت به نتیجة این پژوهش تحلیلی ‌‌ـ تاریخی به منابع مکتوب و مصور همچون سفرنامه‌ها و تصاویر مبتنی بر عکس و نقاشی رجوع شد و مشخص گردید: در ابتدای عصر قاجار، پارچة قبایی صاحب طرح و نقش گیاهی بود و در بازة رنگی وسیع تعریف می‌شد اما از همان اوان قاجار، منسوجات تک‌رنگ در جنسیت‌های متنوع در دوخت قبا کاربرد داشت که در عرصة تاریخ، دوام بیشتری پیدا کرد. در عهد ناصری، سرداری به‌تدریج جایگزین قبا شد و معمولاً پارچه‌های صنعتی با رنگ‌های محدود در دوخت آن به‌کار آمد. کلیجه به‌عنوان پوشش فاخر زمستانی، در ابتدا بیشتر با پارچه‌های منقوش به صور گیاهی کارایی داشت؛ در مقابل جبه و عبا با شال‌های ترمه یا منسوجات پشمی خودرنگ ساده شناخته می‌‌شد. درمجموع پارچه‌های کاربردی در پوشش بیرونی مردانة عصر قاجار به آهستگی به‌سادگی میل کرد، به‌طوری‌که با تغییر فرم قبا به سرداری، طرح، نقش و حتی رنگ‌های درخشان از بالاپوش مردانه رخت بربست؛ و پارچه‌های مورد استفاده در دوخت پوشش ملوکانة کلیجه نیز همچون جبه به انواع ساده یا ترمه محدود شد.