مطالعهبیشمتنی میراث هنر اسلامی در بومیسازی طراحی گرافیک - رابطکاربری؛ نمونه موردی: پیشمتن نسخه صورالکواکب در بیشمتن طراحی تقویم ایرانی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری هنرهای اسلامی، گروه هنرهای اسلامی، دانشکده هنرهای صناعی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
2 استاد گروه هنرهای اسلامی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
3 استادیار گروه هنرهای اسلامی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
doi
10.22034/ra.2023.561045.1250چکیده
این مطالعه پیرامون بومیسازی طراحی گرافیک و رابطکاربری با درنظرگرفتن میراث بصری اسلامی و فرهنگ ایرانی مخاطب، بر مبنای نظریه بیشمتنی ژرار ژنت متمرکز است. استفاده از پیشمتن تصاویر نسخه صورالکواکب در طراحی تقویم ایرانی، مصداق کاملی از نمونههای بیشمتنی و ارجاع به هنر ایرانیاسلامی است که رابطه برگرفتگی متن دوم (تقویم ایرانی) از متن اول (نسخه صورالکواکب) است. ژرار ژنت فرانسوی بیش از دیگر پژوهشگران مطالعات بینامتنیت را گسترده ساخت و واژه بیشمتنی را بهعنوان یکی از گونههای ترامتنیت مطرح کرد. مقاله حاضر با شیوه توصیفی - تحلیلی و اطلاعات آن از طریق منابع کتابخانهای و مشاهدهای گردآوری شده است. نمونهها، تصاویر ماههای سال در طراحی تقویم، از پیشمتنهای منطقهالبروج در نسخه صورالکواکب است. این کتاب نجومی را صوفی رازی تألیف کرده و تصاویر نسخه کتابخانه بادلیین آکسفورد از روی اصل رساله اندکی پس از مرگ مؤلف ایجاد شده است. شیوة طراحی صورتهای فلکی باستانی بدون پرسپکتیو و جزئیات لازم ترسیم شدهاند و نوعی شرقیسازی (پساساسانی یا پارسی ایرانی) صورتگرفته است؛ و ازاینرو برای طراحی گرافیک تقویم ایرانی انتخاب مناسبی بوده است. نتایج همچنین بیانگر آن است که بیشمتن طراحی رابطکاربری- گرافیک برنامه تقویم ایرانی به دو شکل سنتی و مدرن بر پایه سه اصل از شش گونه بیشمتنیت صورتگرفته است که به طور هم زمان در گونه پارودی، فورژی و جایگشت قرار میگیرند. از سوی دیگر بومیسازی طراحی تقویم بر مبنای مدل فرهنگی هافستد، شاخصهای فرهنگی ایران: فاصله پرقدرت، جمعگرایی، اجتناب از عدم قطعیت بالا، جهتگیری کوتاهمدت و زنانگی - مردانگی متوسط را در برمیگیرد.