فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

خط کوفی از نخستین خطوط دوران اسلامی به شمار می‌رود که در سده‌های نخستین پرکاربردترین خط در کتابت متون دینی، مسکوکات، ظروف سفالی و سنگ‌نوشته‌ها و تزیینات بنا بوده است. این خط در نیمه قرن دوم هجری به تکامل رسید و سبک های منشعب از آن از سدة چهارم تا اوایل سدة هفتم در برخی کاربردها همچون کتیبه نگاری و برخی قرآن ها تداوم یافت. پس از آن با رونق بیشتر خطوط ششگانه کاربردش بسیار محدود شد و جز از سر تفنن کتابت نمی شد. دورۀ قاجار دوران رواج گستردة خطوط نستعلیق، نسخ، و شکسته نستعلیق در نُسخ ایرانی است. با این حال نسخه‌های خطی و کتاب‌های چاپ سنگی معدودی در دست است که به دست شخصی به نام زین العابدین شریف صفوی (1282-1333؟ ه.ق)، کاتب، مصحح و نویسندة ایرانی، به خط کوفی کتابت شده است. زین العابدین علاوه بر کتابت این آثار در رساله‌ای با عنوان رسالۀ احیاءالخط به تعلیم خط کوفی پرداخته و در آن شیوۀ کار خود را توضیح ‌داده است. گرایش به احیای خط کوفی را شاید بتوان در جهت باستان‌گرایی و بازگشت به گذشته در این دوره ارزیابی کرد. این پژوهش که از منظر هدف کاربردی و از منظر تحلیل داده‌ها کیفی است، در پی یافتن پاسخ به این سوال است که زین‌العابدین صفوی چگونه خط کوفی را در کتابت سه اثر چاپی خود، یعنی دعای صباح 1317 ه.ق، قرآن 1312-1322 ه.ق و نسخة دیگری از دعای صباح 1322 ه.ق، به کار برده و به منظور فائق آمدن بر محدویت‌های این خط به چه ابداعاتی روی آورده است؟ یافته‌های این پژوهش در بخش مفردات خط دال بر بهره‌گیری کاتب از شیوه کتابت کوفی اولیه (در هر سه کتاب) و کوفی شرقی، در صفحاتی از قرآن 1312-1322 ه.ق است. او در ترکیب سطور در دعای صباح 1317 ه.ق مقید به قواعد کوفی اولیه بوده اما در ترکیبِ خطِ دو نسخة دیگر به منظور غلبه بر محدودیت‌های خط کوفی، از شیوه‌های ابداعی، چون مورب‌نویسی، عمود‌نویسی و روی‌هم‌نویسی در پایان سطور استفاده کرده که اگرچه در دیگر خطوط رایج بوده در کتابت خط کوفی بی‌سابقه است. او همچنین به منظور هنرنمایی گاه ترکیباتی بدیع از طریق رویِ هم نویسی کلمات در میانة متن قرآن به کار برده که شایان توجه است.