فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پیدایش و توسعۀ گورستان‌های کلان‌سنگی یکی از تحولات مهم فرهنگی در حوزۀ زاگرس مرکزی طی نیمۀ نخست هزارۀ سوم ق.م. به شمار می‌رود. تاکنون مطالعۀ جامعی در مورد این گورستان‌ها انجام نشده و ماهیت شکل­گیری آنها همچنان مبهم است. پژوهش حاضر با هدف معرفی و تبیین ماهیت شکل­گیری این گورستان‌ها انجام شده است. از آنجایی که گسترده­ترین و منسجم­ترین مطالعات باستان‌شناسی مرتبط با این گورستان‌ها در پشتکوه انجام گرفته است، گورستان‌های این ناحیه ملاک پژوهش قرار گرفتند؛ با این حال، در معرفی جنبه­های مختلف گورستان‌ها، از یافته­های مکشوفه از مناطق پیشکوه نیز بهره گرفته شده است. سؤال اصلی این پژوهش آن است که ماهیت شکل­گیری گورستان‌های کلان‌سنگی عصر مفرغ قدیم در زاگرس مرکزی چه بوده است؟ علاوه بر این، موضوعاتی مانند شکل، ساختار معماری و گونه­شناسی گورستان‌ها نیز به بحث گذاشته شده است. این پژوهش با بهره­گیری از روش­های میدانی و اسنادی و به شیوۀ توصیفی - تحلیلی انجام گرفته است. بر اساس یافته­های پژوهش، یکی از فرهنگ­های منطقه­ای مهمی که در نتیجۀ فروپاشی فرهنگ اوروک شکل گرفت، فرهنگ جمدت‌نصر - سلسله‌های قدیم بود که در نواحی حمرین، دیاله، پشتکوه و دهلران به‌خوبی توسعه یافت و موجب ظهور یکسری آداب و رسوم مشترک شد. یکی از رسوم مهمی که در این دوره رواج یافت، استفاده از قبور مقبره­ای­شکل است که مدارک مربوط به آن در تمامی نواحی این حوزه، به‌ویژه در پشتکوه و حمرین، کشف شده است. با توجه به مصالح بوم­آورد، مقبره‌های آجری خشتی در دشت­های دامنه­ای حمرین، دیاله و دهلران و مقبره‌های کلان‌سنگی در ناحیۀ کوهستانی پشتکوه رایج شد که این امر در نتیجۀ رونق شیوۀ زندگی کوچ­نشینی در سراسر زاگرس مرکزی گسترش یافت. حجم کار و انرژی مورد نیاز جهت ساخت مقبره‌های کلان‌سنگی، قابل ملاحظه و حاکی از وجود جوامعی قدرتمند و متکی به سازماندهی منسجم است. احتمالاً در این زمان گروه­های اجتماعی مختلفی در زاگرس مرکزی وجود داشتند که وجوه فرهنگی مشابهی از خود به جا گذاشتند.