نوآوری و بهره‌وری در صنایع کشور: نقش مکمل یا جانشینی تحقیق و توسعه داخلی و خارجی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران.

doi
10.22034/jstp.2026.12118.1960
چکیده

این پژوهش به بررسی اثرات علّی میان تحقیق‌و‌توسعه (R&D) داخلی و خارجی و تأثیر مشترک آن‌ها بر نوآوری و بهره‌وری در بخش‌های صنعتی مختلف ایران می‌پردازد. این مطالعه با استفاده از داده‌های پیمایش نوآوری ایران و در چارچوب یک مدل توسعه‌یافته‌ی CDM، روابط میان تحقیق‌و‌توسعه، نوآوری و بهره‌وری را با روش اقتصادسنجی سه‌مرحله‌ای حداقل مربعات (3SLS) برآورد می‌کند. داده‌های مورد استفاده شامل شرکت‌های تولیدی ایرانی در چهار بخش صنعتی شامل بخش‌های مبتنی بر علم، مقیاس‌محور، تأمین‌کنندگان تخصصی و وابسته به تأمین‌کننده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحقیق‌و‌توسعه داخلی، اثر مثبت و معناداری بر تحقیق‌و‌توسعه خارجی دارد و این اثر در بخش‌های مبتنی بر علم، قوی‌تر است. اثر ترکیبی تحقیق و توسعه داخلی و خارجی بر نوآوری به نوع بخش صنعتی بستگی دارد؛ در بخش‌های مبتنی بر علم و تأمین‌کنندگان تخصصی این دو نوع تحقیق و توسعه نقش مکمل دارند و تعامل مثبت آنها موجب افزایش نوآوری می‌شود، در حالی که در بخش مقیاس‌محور رابطه جانشینی مشاهده می‌شود. همچنین نوآوری محصول تأثیر مثبت و معناداری بر بهره‌وری شرکت‌ها دارد و نقش مهمی به عنوان عامل میانجی میان تحقیق و توسعه و عملکرد اقتصادی ایفا می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری هدفمند در تحقیق و توسعه داخلی و طراحی استراتژی‌های نوآوری متناسب با ویژگی‌های هر بخش صنعتی می‌تواند عملکرد نوآوری و بهره‌وری را ارتقا دهد. این مطالعه چارچوب کاربردی برای مدیران صنایع و سیاست‌گذاران در اقتصادهای در حال گذار ارائه می‌دهد، هرچند محدودیت‌هایی مانند داده‌های مقطعی و کنترل ناقص عوامل کلان نیز وجود دارد