شهر ساسانی «وه-اندیوک-شاپور» به روایت اسناد نوشتاری و شواهد باستانشناسی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استادیار پژوهشکدۀ باستانشناسی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول).
doi
10.22059/jarcs.2025.383892.143311چکیده
باوجود شواهد باستانشناسی و منابع نوشتاری قابلتوجه دربارۀ شهر ساسانی «وه-اندیوک-شاپور»، در پژوهشهای امروزی بهطور بایستهای به سیما و اجزای تشکیلدهندۀ این شهر و جایگاه علمی، اداری، سیاسی، دینی و اقتصادی آن در دورۀ ساسانی پرداخته نشده است. یک فصل کاوش و گمانهزنی که در سالهای 1396-1395ه.ش. بهسرپرستی «یوسف مرادی» در این شهر بهانجام رسید، اطلاعات تازهای را درخصوص نقشه، سازماندهی فضایی و عناصر کالبدی این شهر در اختیار قرار داد. یافتههای باستانشناسی این فصل در کنار دادههای حاصل از عکسهای هوایی و تصاویر ماهوارهای آگاهی دقیقتری را از ویژگیهای شهرسازی «وه-اندیوک-شاپور» در دورۀ ساسانی پیشِرو نهاد و برخی از نتایج مطالعات پیشین و تصورات رایج دربارۀ ساختار شهر، ازجمله ماهیت پشتههای دورتادور شهر، پشتهها و جادههای خاکی متقاطع سطح شهر و تپههای پراکنده در این محوطه را به چالش کشید. این یافتهها نشانداد که «وه-اندیوک-شاپور» شهری مستطیلشکل بوده که پیرامون آنرا حصار مستحکمی با پشتبندهای مدور و یک خندق محصور میکرده است. گمانهزنیها مشخص کرد که برخلاف برخی تصورات پیشین، خطوط متقاطع مشخص در عکسهای هوایی و جادههای خاکی در سطح شهر، خیابانهای شهر در دورۀ ساسانی نیستند؛ بلکه پشتههایی هستند که پس از سدۀ چهارم هجریقمری و با تبدیل شهر به کشتزار، برای تعیین مرز زمینهای کشاورزی و رفتوآمد کشاورزان ایجاد شدهاند؛ همچنین نتایج این گمانهزنیها نشانداد بسیاری از تپههای پراکنده در سطح شهر حاوی بناهای شهر نیستند، بلکه شامل نهشتهها و مصالحِ ساختمانی بناهای ویرانشدۀ شهر هستند که بهمنظور ایجاد و گسترش زمینهای کشاورزی جمعآوری و انباشت شدهاند. در این نوشتار تلاششده است تا با استفاده از نویافتههای باستانشناسی در کنار بررسی متون تاریخی و مطالعات کتیبهای، مهرشناسی و سکهشناسی تصویری نسبتاً روشن از وضعیت شهر «وه-اندیوک-شاپور» در دورۀ ساسانی ارائه شود.
