چشمانداز، کارکرد و نقش اجتماعی قلعههای دشت جوین و جغتای در دوران اسلامی
نویسندگان
1 دکترای باستانشناسی، پژوهشکدۀ باستانشناسی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول).
2 استادیار پژوهشکدۀ حفاظت و مرمت آثار تاریخیـ فرهنگی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
3 کارشناس ارشد معماری، اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی فارس، شیراز، ایران.
doi
10.22059/jarcs.2024.373280.143253چکیده
قلعه، یکی از گونههای معماری است که بهدلیل محصور بودن ضامن امنیت جامعۀ انسانی مستقر در آن بوده است. اگرچه تأمین امنیت عامل اصلی وجودی قلعهها بوده، اما پویایی جوامع انسانی بهتدریج بر ماهیت آنها تأثیر گذاشت و تبدیل به نمود مادّی یا جلوهای از شرایط سیاسی اجتماعی حاکم در زمان حیات خود گردیدند. با شکلگیری حکومتها، قلعهها محل اقامت نخبگان سیاسی و نظامیشدند و برحسب نوع کارکردشان مدیریت بخشی از جامعۀ پیرامون خود را برعهده داشتند. در سال 1399ه.ش. بررسی باستانشناختی در دو شهرستان جوین و جغتای در بخش شمالغربی استان خراسان رضوی انجام شد. حاصل این جستجوی میدانی، شناسایی 16 قلعه و تپهقلعه بود که تا پیش از این معرفی و مطالعه نشده بودند. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی سعیشده به پرسشهایی درخصوص گونهشناسی، نقش چشمانداز در تعیین کارکرد و در آخر جایگاه اجتماعی قلعهها پاسخ داده شود. در این پژوهش علاوهبر مطالعات میدانی و مستندنگاریِ کامل شواهدِ معماری و یافتههای سطحی، از علوممیان رشتهای چون سنجش از راه دور، پایش محیطی منطقه با پهپاد نیز انجام شد؛ همچنین در بخش اسنادی از منابع تاریخی و معماری مرتبط با مبحث استفاده گردید. رهاورد این پژوهش شناسایی و معرفی چهار گونۀ متفاوت قلعۀ دشتی و دو گونۀ قلعۀ کوهستانی در منطقه است که هر یک براساس الگوی کالبدی دارای ویژگیها، کارکرد و نقش اجتماعی خاص خود هستند. ازلحاظ گاهنگاری، این قلعهها متعلق به دوران اسلامی میباشند و در بازۀ زمانی ایلخانی تا قاجار قرار میگیرند.
