کوزههای نوک اژدریشکل ایران: بسترهای کشف باستان شناسی و منشأ پوشش قیری آن
نویسندگان
1 گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران
3 دانشگاه استرازبورگ، فرانسه.
4 گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول)
5 مدرسۀ علوم زمین، دانشگاه اوکلاهاما، امریکا.
6 گروه پژوهشی ژئوپارک، آمریکا.
doi
10.22059/jarcs.2025.380179.143282چکیده
یکی از مهمترین سفالهای مورداستفاده در تجارت دریایی خلیجفارس (خاورمیانه) با بخش بزرگی از جهانِ باستان، ازجمله خلیجفارس، دریای عمان، اقیانوس هند، سریلانکا و درنهایت کشور تایلند (محمولۀ کشتی سورینام)، کوزۀ سفالی بهنام سفالِ نوک اژدریشکل یا کوزۀ ذخیرۀ آذوقه است. اگرچه قدمت این نوع سفال را بیشتر محققین به دورۀ ساسانی منتسب میدانند، اما از دورۀ اشکانی تا صدر اسلام از این نوع خمره در تجارت دریایی و تدفین استفاده میشده است. مهمترین ویژگی این نوع کوزهها، پوشش قیر روی سطح داخلی آن است. تاکنون باستانشناسان موفق به یافتن کورهای برای تولید این نوع سفال نشدهاند؛ بنابراین اطلاع از محل تولید سفال و معدن قیر بهکار رفته در آنها بسیار حائز اهمیت است. در این پژوهش با استفاده از روش مطالعات آزمایشگاهی ژئوشیمیایی و مطالعۀ تطبیقی، نمونههای قیر برداشتشده از سفال نوکاژدری شکلِ جنوب و جنوبغرب ایران موردمطالعه و آزمایش قرار گرفت. در این تحقیق 15 قطعه سفال با پوشش قیر متعلق به کاوشهای باستانشناسی بنادر سیراف و ماهروبان در سواحل خلیجفارس (جنوب ایران) مربوط به دورۀ ساسانی و اسلامی و نمونههایی از منطقۀ شوش و شوشتر از دوران اشکانی و ساسانی برای برداشت قیر انتخاب شد. نمونۀ محوطۀ شوش از موزۀ ملی ایران و متعلق به کاوشهای باستانشناسی منطقۀ شوش، نمونۀ ایوانکرخه مربوط به منطقۀ دزفول و نمونۀ منطقۀ دستوا نیز از منطقۀ شوشتر است. تمامی نمونههای قیر با هدف تعیین منشأ قیر در آزمایشگاههای تخصصی آن در اروپا و آمریکا مورد تجزیه و تحلیل ژئوشیمیایی قرار گرفت. نتیجۀ اصلی تحقیق استفاده از قیر چشمههای قیر استانهای خوزستان، لرستان، ایلام و کرمانشاه را در سفالهای موردمطالعه نشان میدهد. همچنین گاهنگاری نمونهها با تکیهبر مستندات کاوش و بررسی باستانشناسی و مطالعات تطبیقی انجام و بازۀ زمانی شناسایی شده دورۀ الیمائیها، اشکانیان، ساسانیان و صدر اسلام را نشانداد.
