آینده پژوهی روند ها و رویکرد های پدافند غیر عامل در زیرساخت های کالبدی-عمرانی کلانشهر تهران در برابر تهدیدات سخت
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه برنامهریزی شهری و منطقه ای، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 فارع التحصیل کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری - دانشکده جغرافیا - دانشگاه تهران
3 استادیار، گروه پدافند غیرعامل، دانشکده پدافند غیرعامل، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران.
doi
10.22034/jgeoq.2025.532157.4293چکیده
در پژوهش حاضر، با هدف آیندهپژوهی روندها و رویکردهای پدافند غیرعامل در زیرساختهای حیاتی شهر تهران در مواجهه با تهدیدات سخت و با تاکید بر رویکردهای آیندهپژوهی، از ترکیب روشهای توصیفی-تحلیلی و دلفی به منظور گردآوری، پالایش و اجماعسازی نظرات خبرگان استفاده شده است. در گام نخست، هشت زیرساخت کلیدی شامل حملونقل، ارتباطات و فناوری اطلاعات، انرژی، تأمین آب، غذا و کشاورزی، بهداشت و سلامت، حاکمیت، و دفاع و امنیت شناسایی گردید. سپس، با استفاده از ماتریس اثرگذاری-اثرپذیری (MICMAC)، شدت تعاملات متقابل میان این زیرساختها در چهار سطح (صفر تا سه) کمیسازی شد. تحلیل نتایج نشان داد که شبکه زیرساختی تهران دارای ماهیتی کاملاً سیستمی و غیرخطی است و عملکرد مستقل هیچ زیرساختی قابل تصور نیست. زیرساخت انرژی با بیشترین مجموع اثرگذاری (۱۸) به عنوان پیشران اصلی ثبات کل شبکه شناسایی شد، به گونهای که اختلال در تولید یا توزیع انرژی به سرعت عملکرد حملونقل، آبرسانی، خدمات ارتباطی، واکنشهای دفاعی و سازوکارهای حکمرانی را مختل میسازد. زیرساخت حملونقل نیز با مجموع اثرگذاری (۱۳)، جایگاه دوم را به خود اختصاص داده و وقفه در آن، توان لجستیکی، امنیت غذایی و دسترسی به خدمات بهداشتی را به شدت کاهش میدهد. بر اساس مقایسه مقادیر اثرگذاری و اثرپذیری، زیرساختها به چهار گروه پیشران (انرژی و آب)، واسط (حملونقل و ارتباطات)، میانی (حاکمیت) و اثرپذیر (غذا، سلامت و دفاع) تقسیم شدند. این گروهبندی میتواند به عنوان راهنمایی برای اولویتبندی اقدامات مقاومسازی و تدوین پروتکلهای واکنش و بازیابی در آینده مورد استفاده قرار گیرد.
