مطالعۀ نقوش سنگمزارات قرون هشتم تا یازدهم هجری موزۀ آذربایجان تبریز بر مبنای ابزارهای تحلیلی رویکرد نشانه شناسی
نویسندگان
1 استادیار دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
doi
10.22059/jarcs.2019.278962.142699چکیده
ثبت عناصر در سنگ مزارهای موزه آذربایجان تبریز، از مهمترین شاخصه آن است اما این نقشمایهها صرفاً جهان واقعی را ارائه نمیکنند، بلکه علاوه بر خصلت بازنمایانده، از قابلیت بیانگرایانه و نمادین نیز برخوردار هستند. بنابراین، هر نقشمایه را میتوان به مثابه متنی نشانهای دانست که دلالتهای متعددی را در معرض تفسیر و تأویل مخاطب قرار میدهد. از اینرو، کاربست ابزارهای تحلیلی رویکرد نشانهشناسی در تحلیل و خوانش سنگ مزارها، هدف این مقاله است. بدین منظور، اصل جانشینی و همنشینی، تعامل و تقابل نشانهها، معنای صریح و ضمنی، بافت یا زمینه و بینامتنیت، معرفی و در تحلیل و خوانش نقشمایههای سنگمزارهای موزه آذربایجان به آزمون گذاشته شدهاند. پرسشهای مطرحشده در این پژوهش عبارتاند از: 1. سازوکار و نقش ابزارهای تحلیلی رویکرد نشانهشناسی در تحلیل و خوانش نقشمایه سنگمزارها چیست. 2 . سنگمزارهای موجود در موزه آذربایجان تبریز دارای چه مفهوم نمادشناسی میباشند؟ این پژوهش به روش، توصیفی- تحلیلی بوده و دادههای آن بر اساس مطالعات میدانی و کتابخانهای جمع آوری شدهاند. بر اساس این پژوهش مشخص گردید که بهواسطه کاربست ابزارهای تحلیلی موجود در رویکرد نشانهشناسی، افزون بر تجزیهوتحلیل و خوانش روشمند نقشمایهها، جلوههای متعدد مفهومی، بصری و زیباییشناسی آنها آشکار میشود و چارچوبی برای تقسیمبندی نقشمایهها نیز فراهم میگردد. بدین شکل که به کمک این ابزارها، بهتر و دقیقتر میتوان جهت ارجاع نقشمایهها را تشخیص داد. همچنین بر اساس این مطالعه مشخص گردید که نقشمایههای موجود روی سنگ مزارهای موزه آذربایجان در چهار دسته: نقشمایههای گیاهی، هندسی، محرابی وکتیبهای قابل تقسیمبندی هستند که شواهد مستقیمی از اعتقادات و باورهای آئینی و دینی عصر خود را به نمایش می گذارند. این مردمان طبق باورهای دینی خود، این جهان را فانی تلقی کرده و این فانی بودن را سعی کردهاند به دیگران گوشزد نمایند. بر همین اساس هم در انتخاب نقشمایه، هم در انتخاب اشعار و هم در انتخاب آیههایی از قران به این امر دقت کافی داشتهاند. همین امر باعث شده است یک هارمونی بین نقشمایهها وجود داشته باشد.
