فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

شناخت دیوها یکی از بنیادهای دین­پژوهی و اسطوره­شناسی ایرانی است. در این جستار، به بررسی جایگاه دیوان در منظومه­های پهلوانی پس از شاهنامه­ی فردوسی پرداخته شده است. در پاره­ای از این منظومه­ها مانند بانوگشسب­نامه و کُک کُهزاد، دیوها حضوری کم­رنگ دارند و تنها به عنوان صفاتی برای انسان­های پلید به کار می­روند. در برخی دیگر از این منظومه­ها مانند سام‌نامه، شهریارنامه و فرامرزنامه، دیوان حضوری پررنگ­تر دارند؛ به گونه­ای که یکی از مراحل هفت­خانی که پهلوان از آن می­گذرد، مبارزه با دیو است و پهلوان برای نجات دختر/ دختران از چنگال دیو، ناگزیر می­شود با دیو بجنگد. در برخی دیگر از این منظومه­ها مانند کوش‌نامه و گرشاسب‌نامه، افزون بر حضور دیوان به عنوان موجوداتی اهریمنی و دشمن قهرمان داستان و نیز صفاتی که نشان‌گر کنش­های پلید انسانی است، به دیوهایی مانند آز، خشم، نیاز، رشک و... که ریشه در اساطیر ایران باستان و متون پهلوی دارند، نیز برمی­خوریم.