فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده قالب منظوم در ادبیات فارسی از دیرباز ابزاری برای ترویج مفاهیم مذهبی و سیاسی در سطح عموم جامعه بوده است. یکی از مهم‌ترین مفاهیم ارائه‌شده در این قالب، «حقیقت محمدیه» یا انسان کامل است. این مفهوم به‌معنای تعین اول از ذات الهی و جامع صفات خداوند در شخص پیامبر اکرم (ص) است. در این میان، عبدالملک عصامی در فتوح‌السلاطین و نظامی گنجوی در خمسه، از این مفهوم برای بیان اهداف خویش بهره برده‌اند. عبدالملک عصامی هم‌زمان با تأسیس سلسلۀ بهمنیان در دکن می‌زیست و نظامی گنجوی، شاعر دوران سلجوقیان متأخر است. زمینۀ تاریخی و نحوۀ زیست دو شاعر در چگونگی بیان مفهوم «حقیقت محمدیه» مؤثر بوده است. در این پژوهش، این سؤال مطرح است که مفهوم «حقیقت محمدیه» در دو اثر خمسۀ نظامی و فتوح‌السلاطین عصامی چگونه انعکاس یافته است. با استفاده از روش توصیف و تحلیل تاریخی، می‌توان به این مدعا پرداخت که بازتاب مفهوم حقیقت محمدیه در دو اثر مذکور، برای تکمیل حلقۀ مشروعیت‌بخشی به ساختار سیاسی زمانه بوده است. دستیابی به این مطلب که عصامی در فتوح‌السلاطین برای مشروعیت‌بخشی به ملوک زمانۀ خویش (بهمنیان دکن) از روش انتقال خرقه از خلفای اربعه به سلطان زمان بهره برده است، ازجمله دستاورد این پژوهش به‌شمار می‌رود.