خوانشی بر ساختار نگاره‌های مثنوی سوز و گداز (موجود در موزه والترز)

نویسندگان

1 استادیار گروه هنر، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد هنر اسلامی، گروه هنر، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

doi
10.22111/jsr.2022.34454.2081
چکیده

در نسخۀ مصوّر منظومۀ «سوز و گدازِ» نوعی خبوشانی، موجود در موزۀ والترز، مضمونی داستانی واقع می‌‌شود تا خودسوزی زنی بیوه در مراسم سوزانده‌شدن جسد همسرش و همراهی او با عنوان «سنت ستی» ستایش شود. به‌‌همین‌‌ترتیب نگاره‌‌های این نسخه چنان مصوّر شده‌‌اند که پژوهش حاضر با این سؤالات مواجه شده است: نگارگر با بهره‌‌وری از کدام اصول و نشانه‌‌های تصویری توانسته بار معنایی نهفته در اشعار خبوشانی را بازآفرینی کند؟ آیا نگاره‌‌ها کاملاً بر‌اساس قواعد نگارگری ایرانی تجسم یافته‌‌اند؟ رسیدن به پاسخ، بی‌‌شک اثبات یا رد این فرضیه را در پی خواهد داشت: نگاره‌‌ها بر آن دسته از اصول و قواعد نگارگری ایرانی- هندی تجسم یافته‌‌اند تا در راستای پایبندی به متن شعری، نقش‌‌آفرینی دو دلداده را مصوّر سازند. نتایج مبتنی‌بر تحلیل‌‌های کیفی ساختارگرایانه نشان می‌‌دهند که هنرمند در تعاملی دو سویه از مکاتب نگارگری عصر خویش در ایران و هند بهره برده و در ساختار خطی، ترکیب‌‌بندی و تقسیمات طلایی آثارش تمهیداتی بصری را لحاظ کرده است. از‌جمله با عطف توجه به مربع شاخص، شخصیت‌‌های اصلی داستانی را در مرکز آثار قرار داده و با اجتناب از تزیین در کادر و بُعدپردازی در صحنه‌‌های داستانی سعی کرده است منتج‌شدن سرنوشت عشاق به ستی را مدلول سلسله‌رویدادهای پیش‌‌آمده بر سر راه عشق بنمایاند.