فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مسئله نسبت «علت ثابت و معلول متغیر» از گره‌های بنیادین در متافیزیک اسلامی است و در صورت‌بندی‌های رایج با دشواری‌هایی روبه‌رو می‌شود. این پژوهش با طرح مدل نظری «ثابت ↔ ثابت» در چهارچوب حکمت متعالیه و با سنجش تطبیقی آن با تمایز جوهر و اطوار در فلسفه اسپینوزا در پی ارائه استدلالی نو از این نسبت است. روش پژوهش تحلیلی - استدلالی با رویکرد تطبیقی است و بر اصولی چون فقر وجودی معلول، تشکیک در ظهور، شئون ذاتی حق، قاعده «لا تکرار فی التجلی» و بساطت و احاطه قیّومی استوار است. براساس این مدل، علت در مقام ذات بسیط و نامتغیر باقی می‌ماند و معلول نیز، به اعتبار عین‌الربط بودن، در هر «آن وجودی» ثابت و تام است. ازاین‌رو، دگرگونی نه در بنیاد نسبت علّی، بلکه در سطح تعاقب تجلیات رخ می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد که این صورت‌بندی محذور انقلاب در ذات علت و مسئله ترجیح بی‌مرجح را برطرف می‌کند و، در عین پذیرش تجدد امثال، ثبات هویت را در دل کثرت ظهور حفظ می‌کند. در بخش تطبیقی نیز نشان داده می‌شود این صورت‌بندی، در عین هم‌ساخت بودن با الگوی اسپینوزا، با مبانی الهیاتیِ او (درون‌ماندگاریِ علت و ضرورت‌گراییِ فراگیر) تفاوت‌های معناداری دارد.